Yaşamın Kısalığı Üzerine

1. Sorun sürede değil, kullanımda

“Zamanın mı az yoksa saçıyor musun?”

Gün bitince ne yaptım ki bugün diye düşündüğün olur. Seneca bu duyguyu çok iyi tanır ama hükmü nettir: Ömür kısa değildir, biz onu kısaltırız. Yazara göre insanın eline geçen zaman, iyi kullanılırsa büyük işlere yetecek kadar uzundur. Sorun, onu fark etmeden küçük parçalara bölüp dağıtmamızdır. Bir akşamı düşün. Eve gelirsin, yemek yersin, telefonu alırsın ve bir anda saat gece yarısı olur. Hiçbir an kötü değildi, ama hiçbiri de senin seçimin değildi. Bu hafta bir gününü saat saat yaz. Amaç kendini suçlamak değil, zamanın gerçekte nereye aktığını görmek. Çoğu zaman cevap seni şaşırtır.

2. Cüzdanını korursun, saatini dağıtırsın

“Yaşamayı emekliliğe erteleme.”

Biri senden borç istese iki kere düşünürsün. Kirayı, faturayı, market fişini tek tek hesaplarsın. Ama aynı kişi senden iki saat istediğinde çoğu zaman düşünmeden verirsin. Seneca bu çelişkiye dikkat çeker. İnsanlar mülklerine kimseyi sokmaz, ama hayatlarına herkesin girmesine izin verir. Yazara göre cimri olmanın ayıp değil erdem sayılacağı tek alan zamandır. Paranın kaybını görürsün, zamanın kaybı ise sessizdir. Üstelik geri de gelmez. Bir dahaki sefere WhatsApp grubunda biri hemen bir iyilik istediğinde dur ve sor: Bu benim için kaç saat eder? Evet demek de hayır demek de senin hakkın, yeter ki bilerek seç.

3. Herkese yetişip kendine yetişememek

“Geçmişin bilgeleri seninle konuşur.”

Sabah müdürün, öğlen müşterinin, akşam akrabanın ihtiyacı. Gün boyu birilerine yetişirsin. Seneca, Roma'nın kalabalık evlerinde bunu gözlemler. İnsanlar birbirinin kapısında bekler, herkes başkası için koşturur ama kimse kendine ait değildir. Yazara göre en tuhafı, bu insanların sonra kendilerine hiç vakit ayıramadıklarından yakınmasıdır. Oysa o vakti kendi elleriyle dağıtmışlardır. Kendine ait olmak bencillik değildir. Başkasına gerçekten iyi gelebilmen için de önce kendi gününde bir köşen olmalı. Haftada bir akşamı kimseye vaat etmeden boş bırak. O saati önceden doldurma, sadece senin olsun. Bunun ne kadar zor geldiğini fark etmek bile sana bir şey öğretir.

4. Meşgul olmak, yaşamak değildir

Biri nasılsın diye sorduğunda çok yoğunum demek neredeyse gurur kaynağıdır. Seneca bu yoğunluğa hayran değildir. Kitapta sürekli meşgul olan insanlara ayrı bir yer açar. Bunlar sadece çok çalışanlar değildir. Boş işlerle, gösterişle, bitmeyen koşuşturmayla dolu olanlar da bu gruptadır. Yazara göre meşgul insan, yaşamayı en az bilen insandır, çünkü durup düşünecek anı hiç yoktur. Metrobüste telefona bakarken, ofiste toplantıdan toplantıya koşarken gün geçer ama sen orada değilsindir. Bugün kendine şunu sor: Yaptığım işlerden hangisi gerçekten önemli, hangisi beni sadece meşgul gösteriyor? Dürüst bir cevap, takviminden bir şey silmek için yeterli olabilir.

5. Hayatı yarına park etmek

Sınavlar bitince spora başlarım. Terfi alınca daha çok kitap okurum. Emekli olunca memleketime dönerim. Bu cümleler sana da tanıdık gelir. Seneca'ya göre yaşamanın önündeki en büyük engel, beklemenin kendisidir. Yarına bağlanan insan bugünü kaybeder, oysa yarın kimseye söz verilmemiştir. Yazar özellikle hayatın güzel kısmını emekliliğe saklayanlara sitem eder. O yaşa varacağının ve o zaman hâlâ istekli olacağının güvencesi yoktur. Bu, her şeyi hemen yap telaşı değil. Asıl mesaj, değer verdiğin şeyi tamamen bir sonraya bağlamamak. Ertelediğin bir şeyin küçük bir parçasını bu hafta yap. Gitmek istediğin şehre gidemiyorsan, bu akşam onun hakkında bir şey oku.

6. Yaşamak da öğrenilen bir iştir

Bir dil, bir enstrüman, bir meslek öğrenmek için yıllar ayırırız. Seneca'ya göre en zor öğrenilen şey ise yaşamaktır. Yazar bunun bir kerede değil, bütün ömür boyunca öğrenildiğini söyler. Pek çok uzmanlığın kolayca kazanılabildiğini, ama iyi yaşama becerisinin uzun bir uğraş istediğini savunur. Bu fikir hem zorlayıcı hem rahatlatıcıdır. Zorlayıcıdır, çünkü otomatik pilotta yaşamak yetmez. Rahatlatıcıdır, çünkü otuzunda da altmışında da öğrenmeye devam edebilirsin. Bu yaştan sonra mı diye utandığın bir şeyi düşün. Bir kursa yazılmak, yeni bir yemek denemek, annenle telefonda daha uzun ve dikkatli konuşmak da bu öğrenmenin parçasıdır.

7. Geçmişin bilgeleriyle oturmak

Seneca kitabın sonuna doğru zamanını gerçekten iyi kullananları anlatır. Ona göre bunlar, geçmişin düşünürleriyle vakit geçiren, okuyup düşünen insanlardır. Yazar bu bilgeleri cömert dostlara benzetir. Randevu istemezler, seni kapıda bekletmezler, gece de gündüz de ulaşılabilirler ve kimseyi eli boş göndermezler. Üstelik onlarla geçen zaman, geçmiş yüzyılları senin ömrüne katar. Bunu her zaman açık bir sohbet masası gibi düşünebilirsin. Gece uyuyamadığında telefonda sonsuz kaydırma yerine birkaç sayfa eski bir düşünürü okumak, o dakikaları sana geri verir. Bu hafta bir akşam, yatmadan önce on dakikanı böyle bir sohbete ayır ve sonra nasıl hissettiğine bak.

8. Dönüp bakabilen geçmişi de yaşamış olur

Yoğun geçen bir dönemin sonunda tam olarak neler yaptığını hatırlamaya çalıştın mı? Seneca'ya göre geçmiş, elimizdeki en güvenli zamandır: talihin, hastalığın ya da kaygının ulaşamadığı, kimsenin elinden alamayacağı bir hazinedir. Ama oraya dönmek için sakin bir zihin gerekir. Yazar, durmadan koşturanların zihnini boyunduruk altındaki hayvanlara benzetir; geriye bakamazlar, bu yüzden yaşadıkları da boşluğa akıp gider. Dönüp bakınca utanacağın şeylerle dolu bir geçmiş de rahatsız edicidir. Bu hafta akşamları on dakika ayır ve o gün seni gerçekten besleyen tek bir anı yaz. Geçmişini böyle biriktirmeye başlarsın.