İnsanın Anlam Arayışı

1. Bir psikiyatristin tanıklığı

“Elinden her şey alınsa ne kalır?”

Frankl 1942'de ailesiyle birlikte Theresienstadt'a gönderildi; en uzun süre orada, yaklaşık iki yıl kaldı. Babası bu kampta öldü. Annesi ve kardeşi Auschwitz'te öldürüldü, eşi Bergen-Belsen'de hayatını kaybetti. Savaşın son aylarını Dachau'ya bağlı Kaufering ve Türkheim kamplarında geçirdi. Kurtulduktan sonra kitabı Viyana'da dokuz günde dikte etti. Anlattığı şey kahramanlık hikâyeleri değil, sıradan mahkûmların iç dünyası. Açlık, soğuk ve ölüm korkusu altında bir zihnin neler yaşadığını bir hekimin gözüyle aktarıyor. Sen ne yapabilirsin: Zor bir günde seni ayakta tutan şey ne? Bu akşam cevabı tek cümleyle bir kenara yaz.

2. Kampta zihnin geçtiği evreler

“Büyük bir acıda neden ağlayamazsın?”

Frankl mahkûmların ruh halini üç evrede anlatır. İlki varışla gelen şoktur. İkincisi, kamp hayatına alıştıkça gelen duygusal donukluktur. İnsan acıya karşı hissizleşir, bu da bir tür korunmadır. Üçüncüsü kurtuluştan sonra gelir: yabancılaşma, kırgınlık ve hayal kırıklığı. Özgürlük, beklenen sevinci hemen getirmez. Bu gözlem bugün de bir şey söyler. Büyük bir kayıptan sonra bir tanıdığın ilk haftalarda hiçbir şey hissetmediğini söyleyebilir. Bu bir soğukluk değil, zihnin kendini koruma biçimi olabilir. Sen ne yapabilirsin: ağır bir kayıp yaşayan birine hemen toparlanmasını bekleyerek değil, zaman tanıyarak yaklaş.

3. Tutumunu seçme özgürlüğü

“Son özgürlüğünü kimse alamaz.”

Frankl'ın en çok bilinen gözlemi şu: insanın elinden her şey alınabilir, ama koşullar karşısında nasıl bir tutum alacağını seçme özgürlüğü kalır. Kampta bazı mahkûmların son ekmeğini başkasıyla paylaştığını görmüştü. Bu bir başarı reçetesi değil. Frankl hayatta kalanların daha iyi insanlar olduğunu söylemez. Eleştirmenler de bu fikrin ölenleri pes etmiş gibi gösterecek biçimde okunmaması gerektiğini hatırlatır. Kampta yaşamak ya da ölmek çoğu zaman kimsenin seçimi değildi. Günlük hayata dönersek: işten çıkarıldığın haberini aldığın gün bunu değiştiremezsin. Ama sonraki adımına sen karar verirsin. Sen ne yapabilirsin: bir dahaki sefer canın sıkıldığında, olayla ona verdiğin tepki arasında kısa bir durak bırak.

4. Yaşamak için bir neden

Frankl, kampta geleceğe dair inancını kaybeden mahkûmların çoğu zaman hızla çöktüğünü gözlemledi. Ona umut veren, eşini düşünmek ve bir gün kamp psikolojisi üzerine konuşma yapacağını hayal etmekti. Frankl, Nietzsche'den aldığı bir fikre dayanır: yaşamak için bir nedeni olan insan, zorlukların çoğuna dayanabilir. Bunu bugüne taşıyalım. Hastane koridorunda yakınının ameliyatını bekleyen biri ya da uzun bir sınav dönemine giren bir öğrenci, neden dayandığını bildiğinde yükü daha kolay taşır. Neden ortadan kalktığında ise küçük zorluklar bile ağırlaşır. Sen ne yapabilirsin: zorlandığın bir dönemde, bu yükü kimin ya da ne için taşıdığını bir kâğıda yaz.

5. Logoterapi: anlam isteği

Kitabın ikinci kısmı Frankl'ın geliştirdiği logoterapiyi anlatır. Freud ve Adler'den sonra Viyana'nın üçüncü psikoterapi okulu sayılır. Frankl'a göre insanı harekete geçiren temel güç haz ya da güç değil, anlam arayışıdır. Anlam bulunamadığında bir iç boşluk oluşur. Frankl'a göre bu boşluk en çok can sıkıntısıyla kendini gösterir. Bazı insanlar hafta boyunca koşturup pazar akşamı aniden derin bir boşluğa düşer. Telefonda saatlerce gezinmek bu boşluğu kapatmaz. Logoterapi, kişinin kendi hayatındaki anlamı bulmasına yardım etmeyi hedefler. Sen ne yapabilirsin: boşluk hissettiğin anları not et ve o anlarda neyin eksik olduğunu kendine sor.

6. Anlam bulmanın üç yolu

Frankl'a göre anlam bulmanın üç yolu vardır. Birincisi bir iş ya da eser ortaya koymak. İkincisi bir şeyi deneyimlemek ya da birini sevmek. Üçüncüsü, değiştiremeyeceğin bir acı karşısında onurlu bir tutum almak. Anlam, hayatın genel bir sorusuna verilen tek bir cevap değildir. Frankl'a göre her insan kendi somut durumunda kendi cevabını bulur. Bir öğretmen öğrencisinin ilk kez okuduğu cümlede, bir anne çocuğunu okula bıraktığı sabah, yaşlı babasına bakan biri onun elini tuttuğunda anlam bulabilir. Bunlar büyük işler değil, ama gerçek. Sen ne yapabilirsin: bu üç yolun her biri için kendi hayatından bir örnek yaz.

7. Acıya rağmen iyimser kalmak

Kitabın sonraki baskılarına eklenen bir yazıda Frankl, trajik iyimserlik fikrini anlatır. Acı, suçluluk ve ölüm her insan hayatının parçasıdır. Frankl'a göre bunlara rağmen hayata evet demek mümkündür. Önemli bir ayrım da yapar: acı anlam bulmak için şart değildir. Önlenebilecek bir acıyı çekmek erdem değildir. Önce onun nedenini ortadan kaldırmak gerekir. Kronik bir hastalıkla yaşayan biri tedavisini aksatmadan sürdürür, değiştiremediği kısımla nasıl yaşayacağını da kendisi belirler. Bu kitap terapi ya da tedavinin yerini tutmaz. Ağır bir dönemden geçiyorsan bir uzmana başvurmak da bir seçimdir. Sen ne yapabilirsin: şu an seni zorlayan şeyin değişebilir ve değişemez kısımlarını ayrı ayrı yaz.

8. Mizah: zor anda küçük bir sığınak

Frankl'a göre mizah, kamptaki mahkûmların kendilerini korumak için başvurduğu iç silahlardan biriydi. Yazar, mizahın insana kısa bir an için bile olsa durumun üstüne çıkma, ondan biraz uzaklaşma imkânı verdiğini anlatır. Bunu acıyı küçümsemek için değil, ona bütünüyle kapılmamak için söyler. Bugüne taşırsak: uzun bir kuyrukta ya da kalabalık bir sınav koridorunda gerginliği biraz hafifleten ortak bir şaka çoğu zaman havayı değiştirir. Bu tutum ağır durumları hafife almak anlamına gelmez; onlara bakarken kendine bir nefes alanı açmaktır. Her yaşanan zorluk için de uygun değildir, kayıp yaşayan birinin yanında yerini bilmek gerekir. Sen ne yapabilirsin: bu hafta seni geren bir olayı akşam bir yakınına, komik yanını da bularak anlat.