Kalabalıkların Çılgınlığı ve Olağanüstü Kitlesel Yanılgılar

1. Kâğıt üstünde zenginliğin çöküşü

“Kalabalıklar neden topluca çıldırır?”

Mackay'in anlatısı, 18. yüzyıl başında İskoç iktisatçı John Law'un Fransa'da kurduğu Mississippi şirketiyle başlar. Tarihsel çizgi kabaca şöyledir: Şirketin hisseleri devlet borç senetleriyle ödenebiliyordu, fiyatlar 1719'da hızla tırmandı ve 1720'de çöktü. Mackay, Paris'te hisse almak için sokaklara dökülen kalabalıkları ve bir gecede zenginleşip yoksullaşan insanları canlı bir gazeteci diliyle anlatır. Onun gözünde asıl hikâye ekonomi değil, herkesin aynı şeye aynı anda inanmasıdır. Bugün bir arkadaş grubunun toplu hâlde yeni bir uygulamaya ya da akıma atlaması benzer bir çekim yaratır. Bu hafta ‘herkes yapıyor’ diye evet demek üzere olduğun bir şeyi bul ve kalabalık olmasa da yapar mıydın, tek cümleyle yaz.

2. Güney Denizi'nden yükselen köpük

“Bir çiçek için servetini verir misin?”

Aynı yıllarda İngiltere'de Güney Denizi Şirketi'nin hisseleri de benzer bir yol izledi: 1720'nin ilk aylarında hızla yükselen fiyatlar sonbaharda çöktü ve pek çok kişi ağır kayıplara uğradı. Mackay, bu dalgada abartılı, hatta sahte vaatlerle kurulan onlarca girişimin para toplamaya çalıştığını aktarır. Kitabın vurguladığı nokta, coşkunun kendi kendini beslemesidir: Fiyat yükseldikçe daha çok kişi katılır, katılım arttıkça fiyat yükselir. Bunun gündelik bir yankısını büyük indirim günlerinde görebilirsin; herkesin sepetinde aynı ürün olunca ona gerçekten ihtiyacın olup olmadığını sormak zorlaşır. Bu hafta sepete attığın ilk ‘kaçırmayayım’ ürününü bir gece beklet ve ertesi sabah hâlâ isteyip istemediğini yaz.

3. Lale soğanının efsanesi ve gerçeği

“Kolay yoldan zenginlik hayali batırır.”

Kitabın en çok bilinen bölümü, 1630'ların Hollanda'sındaki lale çılgınlığıdır. Mackay, nadir lale soğanlarının ev fiyatlarıyla yarıştığını ve toplumun her kesiminin bu alışverişe katıldığını renkli anekdotlarla anlatır. Ancak Peter Garber ve Anne Goldgar gibi modern araştırmacılar, olayın boyutunun ve ekonomik etkisinin Mackay'in anlattığından çok daha sınırlı olduğunu savunuyor. Bu bölüm bu yüzden ikinci bir ders de taşır: Kalabalığın çılgınlığını anlatan bir hikâyenin kendisi de kulaktan kulağa büyüyebilir. Bu akşam arkadaş grubuna en son iletilen haberi aç; ilk yayınlandığı tarihi ve asıl kaynağı bul, grupta dolaşan hâliyle karşılaştır ve farkı not et.

4. Altın yapma hayalinin peşinde

Mackay'in felsefi yanılgılar başlığı altında topladığı bölümlerde simyacılar geniş yer tutar. Yüzyıllar boyunca bazı insanlar sıradan metalleri altına çevirecek ya da ömrü uzatacak bir formül bulma umuduyla birikimlerini ve yıllarını harcadı; bazıları da bu umudu kullanarak hükümdarları ve varlıklı kişileri kandırdı. Yazarın ilgisini çeken, tek tek simyacılardan çok onların etrafında oluşan inanç ağıdır: Herkes bir başkasının başardığını duymuştur ama kimse kendi gözüyle görmemiştir. Benzer bir yapı, spor salonunda kısa sürede mucize vaat eden takviyeler etrafında da kurulabilir. Bir ürünün vaadini değerlendirirken kendine şunu sor: Bunu ilk elden gören biri var mı, yoksa hep birinden duyulmuş mu?

5. Korkunun salgına dönüşmesi

Avrupa'da özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda yoğunlaşan cadı avları, Mackay'in anlattığı en karanlık olaylardan biridir. Tarihsel olarak bu dönemde on binlerce kişi, çoğu kadın, dayanaksız suçlamalar ve baskıyla alınan itiraflarla yargılandı ve önemli bir kısmı idam edildi. Mackay, bir suçlamanın nasıl yenilerini doğurduğunu, korkunun bir kasabadan ötekine nasıl yayıldığını vurgular. Bu bölüm, kitlesel yanılgının yalnızca para kaybettirmediğini, insanlara gerçek zarar verdiğini hatırlatır. Çok daha küçük ölçekte benzer bir dinamik, bir apartman ya da veli grubunda biri hakkında doğrulanmamış bir söylenti dolaşmaya başladığında görülür. Böyle bir mesaj geldiğinde iletmeden önce söylentinin kime dayandığını ve o kişinin kendi anlatımının duyulup duyulmadığını sor.

6. Geleceği satan kâhinler

Mackay, kıyamet tarihi veren kâhinlere ve fal türlerine de ayrı bölümler ayırır. Kitapta anlatıldığına göre belirli bir gün için duyurulan felaket kehanetleri yüzünden insanların şehirden kaçtığı, işlerini bıraktığı dönemler olmuştur. Yazarın gözlemi şudur: Belirsizlik ne kadar büyükse, kendinden emin konuşan birine inanma isteği o kadar güçlenir. Bugün bu ihtiyaç, telefonundaki burç uygulamasının günlük bildiriminde ya da önümüzdeki ay neler olacağını iddialı bir dille anlatan videolarda karşına çıkabilir. Eğlence olarak bakmak zararsızdır; sorun, önemli kararları bu öngörülere bırakmaktır. Bir hafta boyunca karşına çıkan bu tür tahminleri not al ve hafta sonunda kaçının gerçekten tuttuğuna bak.

7. Moda sözler ve saç sakal dalgaları

Kitap her yanılgının dramatik olmadığını da gösterir. Mackay, büyük şehirlerin halk çılgınlıkları bölümünde Londra'da bir anda herkesin ağzına yerleşip birkaç ay sonra unutulan söz kalıplarını, örneğin duvarlara tebeşirle yazılan ‘quoz’ sözünü anlatır; saç ve sakal bölümünde ise modanın siyaset ve dinle nasıl iç içe geçtiğini işler. Bu küçük çılgınlıklar, kalabalığın taklit eğiliminin gündelik yüzüdür. Arkadaş grubunda herkesin aynı anda kullanmaya başladığı bir espri ya da birkaç hafta içinde her yerde gördüğün bir ayakkabı modeli bunun bugünkü karşılığıdır. Bunlarda yanlış bir şey yok; yalnızca tercihini mi yaptığını yoksa akıntıya mı kapıldığını bilmek yeter. Bu ay satın aldığın son üç ürünü listele; yanlarına, onları ilk kimin elinde ya da ekranında gördüğünü ekle.

8. Klasiği eleştirel gözle değerlendirmek

Kitap bugün hâlâ okunuyor, ama gazeteci üslubuyla ve zaman zaman sansasyona kaçarak yazıldığını bilmek gerekir. Mackay kaynaklarını çoğu zaman sorgulamadan aktarır; anekdotları akılda kalıcıdır ama her biri arşivle desteklenmez. İlginç bir ayrıntı olarak, araştırmacı Andrew Odlyzko, Mackay'in 1845'te İngiltere'deki demiryolu çılgınlığı sırasında Glasgow Argus gazetesinde çöküşten korkmaya gerek olmadığını yazdığını aktarır. Bu kitabı bir yatırım rehberi olarak değil, insan davranışına dair tarihsel bir gözlem defteri olarak okumak daha doğru olur. Mackay'in kendi sürçmesi belki kitabın en kalıcı dersidir: Kalabalığı eleştiren biri bile kalabalığın içinde yanılabilir.