Pozitif Disiplin

1. Davranışın altındaki ihtiyaç

“Ceza vermeden sınır koymak mümkün mü?”

Nelsen'e göre çocuklar aidiyet ve önemli olma ihtiyaçları karşılanmadığında yanlış yollarla bunu elde etmeye çalışır. Akşam sofrasında sürekli ses çıkaran çocuk ilgi arıyor olabilir; eve gelince kapıyı çarpan ergen ise sözünün dinlenmediğini hissediyor olabilir. Bu bakış, davranışı mazur göstermek değil, onu doğru okumaya çalışmaktır. Önce davranışın hangi ihtiyaçtan geldiğini sorarsan ceza yerine bağ kurmaya yönelirsin. Gözlem ödevi: Çocuğun seni en çok sinirlendiren davranışını seç ve o davranışla neyi elde etmeye çalıştığını tahmin etmek için iki dakika düşün.

2. Aynı anda nazik ve net

“Çocuğunla önce bağ kur sonra yönet.”

Kitabın merkezindeki ilke, saygının tek yönlü olmaması: Çocuğa saygı gösterirken kendine ve ortama da saygı gösterilir. Yazarın çerçevesinde otoriter tutum yalnızca kararlılıktan, hoşgörülü tutum yalnızca nezaketten oluşur; Pozitif Disiplin ikisini bir araya getirmeyi hedefler. Yatma saati geldiğinde sinirle bağırmak ya da pes edip bir bölüm daha izletmek yerine, sakin bir sesle bir seçenek sunarsın: Pijamanı kendin mi giyersin, birlikte mi seçeriz? Çerçeve net kalır, ama çocuğun payı vardır. Bu akşamlık küçük bir deney: Bu akşam bir kuralı tek cümlede, sakin bir sesle ve iki seçenekle söyle.

3. Ceza sessizlik getirir, beceri getirmez

“Bağırmadan kararlı durabilir misin?”

Nelsen, katı otoriter yaklaşımın kısa vadede sonuç verse de uzun vadede isyanı, saklanmayı ya da kendini küçük görmeyi besleyebileceğini söyler. Bakkaldan çalıntı çikolata alan çocuğu azarlayıp odasına gönderirsen o gün itaat alırsın, ama bir sonraki sefer yalnızca yakalanmamayı öğrenir. Yazara göre disiplin, çocuğa yaşam becerisi öğretme fırsatıdır. Önce sakinleşmek, sonra ne olduğunu ve nasıl düzeltilebileceğini birlikte konuşmak çocuğun sorumluluk duygusunu besleyebilir. Tepki vermeden önce: Bir tatsızlık yaşandığında önce bu davranış çocuğa ne öğretebilir diye kendine sor.

4. Ödül ve övgü yerine cesaretlendirme

Yazarın uyarısına göre ödül de bir kontrol biçimi olabilir: Çocuk iyi davranmayı ödül için yapar, ödül yoksa davranış da kaybolur. Her not için hediye vaat edilen bir öğrenci, ders çalışmanın kendisini sevemeyebilir. Nelsen cesaretlendirmeyi önerir; yani sonuçtan çok çabayı ve ilerlemeyi görmeyi. Aferin yerine bu hafta bunun için epey uğraştığını gördüm gibi bir cümle, çocuğa kendi emeğini fark ettirir. Övgü dışarıdan bir onay, cesaretlendirme içeriden bir güvendir. Bu akşam için: Bu akşam çocuğun sonucuna değil, gösterdiği bir çabaya dair tek bir cümle söyle.

5. Ne düşüneceğini değil, nasıl düşüneceğini öğret

Kitap, çocuğa hazır cevap vermek yerine düşünmeyi öğretmeyi önerir. Sabah çıkışta servis kaçacak gibiyse emir vermek yerine, kapıdaki hazırlığı nasıl hızlandırabileceğinizi birlikte sorabilirsin. Yazarın yaklaşımında merak uyandıran sorular, çocuğun sebep sonuç ilişkisini kendisinin kurmasına yardım eder. Ne oldu, buna neden sebep oldu, bir dahaki sefere ne yapabiliriz gibi sorular emir cümlesinden daha uzun süre akılda kalabilir. Cevap hemen gelmeyebilir; bekleme alanı bırakmak sürecin parçasıdır. Soruya çevir: Önümüzdeki günlerde bir talimatı soru hâline getir ve cevabı beklerken sessiz kal.

6. Hata öğrenme malzemesidir

Nelsen için hata, utanılacak bir şey değil, öğrenme fırsatıdır. Bardağı deviren çocuğa yetişkin tepkisini ölçülü tutarsa, çocuk kirli yeri silmenin yanında hatasını kabullenmenin de zor olmadığını görür. Ödevini unutan ergene başkasının müdahalesi yerine ertesi gün ne yapacağını sormak, sorumluluğu ona bırakır. Yazar çocuğu kurtarmakla ona öğretmeyi birbirinden ayırır. Kusursuz anne baba olma baskısı da bu bakışta gevşer; yetişkin de hata yapar ve onarmayı gösterebilir. Örnek ol: Bugün yaptığın bir hatayı çocuğunun yanında sakin bir tonla anlat ve nasıl düzelteceğini söyle.

7. Güç mücadelesinden çıkmak

Anne baba ile çocuk arasındaki güç savaşlarını azaltmak, kitabın hedeflerinden biri. Sabah kıyafet seçiminde her gün aynı tartışmayı yaşıyorsan, bu yaklaşım iki uygun kıyafet arasında seçim yaptırmayı önerebilir. Çocuk seçim hakkı hissettiğinde karşı koyma ihtiyacı azalır. Yazarın çerçevesinde bu, sınırları ortadan kaldırmak değil, sınırın içinde çocuğa söz hakkı tanımaktır. Ergenlik döneminde de aynı ilke geçerli kalır: Bağ koptuğunda önce onarım gerekir; ancak sonra kural konuşulabilir. Tartışmanın kazananı olmak yerine ilişkiyi kazanmak hedeftir. Seçenek sun: Tekrarlayan bir kavga konusunu seç ve çocuğa iki kabul edilebilir seçenek sun.

8. Evde ortak karar almak

Nelsen'in yaklaşımı iş birliğini ev ve sınıf düzeninin merkezine koyar; bu amaçla düzenli aile ya da sınıf toplantılarının kullanılması bu çerçevede sıkça anılan bir araç. Haftada bir, on beş dakika süren bir toplantıda hafta sonu planı, ev işleri ve çıkan sorunlar herkesin sesiyle konuşulabilir. Çocuk, kendi payı olan bir karara daha kolay uyar. Başlangıçta düzensiz geçmesi normaldir; yetişkin kuralları dayatmak yerine seçenekleri konuşmayı öğrenir. İlk toplantı için: On beş dakika ayır ve evdeki bir sorun için herkesin önerisini kâğıda yaz.