Beklediğin Kişi Sensin

1. İçinde bir kalabalık var

“İçindeki tüm parçaları dinle sen.”

Schwartz'ın modeline göre zihin tek parça değil; her birinin kendi duygusu, inancı ve isteği olan alt kişiliklerden oluşan bir aile gibi çalışır. Sabah spora gitmeye karar veren bir yanının, alarm çalınca yorganı başına çeken başka bir yanının olması bu yüzden şaşırtıcı değildir. Yazar bu parçaları bozukluk belirtisi saymaz; her birinin seni bir şekilde korumaya ya da bir ihtiyacı karşılamaya çalıştığını söyler. Sorun, parçaların birbiriyle çatışması ve bazılarının bütün sistemi ele geçirmesidir. İçinde iki farklı sesin tartıştığı bir kararı düşün; her birine birer takma ad ver ve ikisinin de neyi korumaya çalıştığını birer cümleyle yaz.

2. Sürgündeki yaralar ve bekçileri

“Kurtarıcıyı dışarıda arama.”

IFS'te parçalar kabaca iki gruba ayrılır. Sürgündekiler, geçmişte incinmiş, utanç ya da korku taşıyan ve çoğu zaman bilinçten uzak tutulan genç yanlardır. Koruyucular ise bu yaraların yeniden açılmasını engellemeye çalışır: Kimi her şeyi kontrol ederek, kusursuz olmaya uğraşarak önceden önlem alır; kimi de acı yükseldiğinde yemek, alışveriş, ekran ya da öfke gibi ani hamlelerle yangını söndürmeye koşar. Partnerin mesajına geç cevap verdiğinde içinde kabaran panik, eski bir terk edilme korkusunu taşıyan bir parçadan geliyor olabilir. Bir dahaki ani tepkinde bir an dur ve sor: Şu an içimde kim konuşuyor, neyi duymamak için bu kadar hızlı davranıyor?

3. Öz benlik: sakin merkez

“Öfken seni neyden korumaya çalışıyor?”

Yazara göre parçaların ötesinde hiç zarar görmemiş bir öz benlik bulunur. Modelde bu merkez merak, şefkat, sakinlik, netlik, cesaret, güven, yaratıcılık ve bağlılık gibi niteliklerle anlatılır. Öz benlik bir parçayı bastırmaz; onu dinler ve rahatlatır. Bunu, ağlayan bir çocuğu susturmaya çalışmak ile yanına çömelip ne olduğunu sormak arasındaki farka benzetebilirsin. Schwartz, insanların bu merkeze sanıldığından daha kolay ulaşabildiğini savunur; parçalar biraz geri çekildiğinde kendiliğinden ortaya çıkar. Gergin bir anında birkaç yavaş nefes al ve içindeki tepkiye sessizce benden ne istiyorsun diye sor. Gelen cevabı düzeltmeye çalışmadan, yalnızca dinle.

4. Partnerini kurtarıcın yapma

Kitabın merkezindeki fikir şu: Birçok ilişkide insanlar, kendi dışladıkları ve sevmedikleri parçalarına bakma işini farkında olmadan partnerlerine devreder. Beklenti büyüktür: Beni hep değerli hissettirsin, hiç bırakmasın, eski yaraları kapatsın. Hiçbir insan bu yükü uzun süre taşıyamaz; hayal kırıklığı geldiğinde de suçlanan partner olur. Yazar bu bakım işinin asıl sahibinin kişinin kendi öz benliği olduğunu savunur. Eşinin arkadaşlarıyla dışarı çıkmasını terk edilmek gibi yaşıyorsan, mesele çoğu zaman o akşam değil, yalnız kalmaktan korkan bir parçandır. Partnerinden en çok beklediğin üç şeyi alt alta yaz; hangisini önce kendine sunabileceğini işaretle.

5. Tetiklenmek bir iz sürme fırsatı

Schwartz, partnerinin seni en çok kızdıran ya da kıran davranışlarını bir felaket değil, iç dünyana açılan bir patika olarak görmeyi önerir. Seni en çok tetikleyen kişi, hangi parçalarının hâlâ yaralı olduğunu en net gösteren kişidir. Eşin tezgâhı dağınık bıraktığında duyduğun öfke, evde görülmediğini hisseden eski bir yanından geliyor olabilir. Bu bakış kötü davranışları mazur göstermek anlamına gelmez; yalnızca dikkatini karşı tarafı değiştirme çabasından kendi tepkini anlamaya çevirir. Yazara göre çatışma böylece büyümenin malzemesine dönüşür. Bir sonraki tartışmadan sonra, sakinleştiğinde, o sırada hangi duygunun en yüksek sesle konuştuğunu tek kelimeyle defterine not et.

6. Parçanın ağzından değil, adına

IFS'in ilişkilere taşıdığı pratik bir araç, parçaların ağzından konuşmak yerine onlar adına konuşmak. Öfkeli bir parça doğrudan konuştuğunda cümleler suçlayıcı olur: Sen zaten hep böylesin. Öz benlik aynı parça adına konuştuğunda ise ton değişir: İçimde, sözümün dinlenmediğini düşünüp çok kızan bir yan var. İkinci cümle karşı taraftaki koruyucuları alarma geçirmez ve konuşmaya alan açar. Bunu ev işi paylaşımında, bayram ziyareti planlarken ya da bütçe konuşurken deneyebilirsin. Yazar bunun duyguları bastırmak değil, onları sahiplenip yumuşak bir dille aktarmak olduğunu vurgular. Bu hafta bir şikâyetini, içimde bir parça diye başlayan bir cümleyle dile getirmeyi dene.

7. Cesur sevgi ne ister

Yazar, ilişki sorunlarına çabalayan, bağımlı ya da kopuk yaklaşımların yerine cesur sevgi dediği bir yol önerir. Bu yol, kırılgan yanlarını partnerine açabilmek ama onların bakımını ona devretmemek anlamına gelir; yani hem yakın olmak hem de kendi ayakların üzerinde durabilmek. Kavga ettikten sonra günlerce küsmek yerine, o an neyin canını yaktığını sakin bir dille söyleyen bir çift buna yakın bir örnektir. Bu, korkunun hiç olmaması değil, korkuya rağmen açık kalabilmektir. Yazara göre ilişki böylece iki tarafın da iç dünyasını tanıdığı bir alana dönüşür. Kendine sor: Zorlanınca en çok hangi tavra kaçıyorsun ve oradan bir adım öteye geçmek neye benzerdi?

8. Aradığın güven önce içeride

Kitabın adı da bu fikre işaret eder: Aradığın sevgi ve güvenliği öncelikle kendi iç sistemin sağlayabilir. Schwartz, öz benliğin önderliği güçlendikçe insanın partner seçerken korkuyla değil netlikle karar verebildiğini, sevdiğini de muhtaçlıkla değil özgürce sevebildiğini savunur. Bu, kimseye ihtiyaç duymamak demek değildir; ilişkiyi tek kurtuluş kapısı olmaktan çıkarır. Yalnız kalma korkusuyla kendine iyi gelmeyen bir ilişkide kalan biri, o korkuyu taşıyan parçasına kendisi eğildikçe seçeneklerini daha açık görebilir. Derin ilişki yaraları, istismar ya da şiddet söz konusuysa bir terapistten destek almak önemlidir. En sevdiğin birine yazacağın kadar şefkatli kısa bir notu bu kez kendine yaz.