Duygusal Zeka

1. Zekânın tek ölçüsü IQ değil

“En zekiler neden kaybeder bazen?”

Kitabın çıkış noktası, başarıyı yalnızca zekâ testleriyle açıklamanın eksik kaldığı. Goleman'a göre duyguları tanımak, yönetmek ve başkalarıyla iyi ilişki kurmak da okulda, işte ve özel hayatta belirleyici olabilir. Sınıfın en yüksek puanlı öğrencisinin ilk iş yerinde ekip arkadaşlarıyla sürekli çatışması bu fikre tanıdık bir örnektir. Önemli bir not: Yazarın bu becerilerin IQ kadar ya da ondan daha önemli olduğu iddiası, sonraki akademik çalışmalarda abartılı bulundu. Bu yüzden kitabı bir ölçüm iddiası olarak değil, bakış açısı olarak oku. Bugün seni zorlayan bir durumu düşün: Sorun bilgi eksikliği miydi, yoksa duyguyu yönetememek mi?

2. Önce ne hissettiğini bil

“Duyguyu adlandırmak onu çözer.”

Yazara göre duygusal zekânın temeli öz farkındalık: Bir duyguyu tam yaşandığı anda fark edebilmek. Çoğu zaman sinirli olduğumuzu ancak birine sert cevap verdikten sonra anlarız. Akşam eve gergin gelip neden olduğunu bilmeden ailene kısa cevaplar verdiğin oluyorsa, bu fark etme becerisi devreye girmemiş demektir. Kitap, duyguya ad koymanın onu biraz sakinleştirdiğini öneriyor. Kızgınım, kırıldım, kaygılıyım demek bile arada bir mesafe açar. Bu hafta günde üç kez, örneğin öğle arası, iş çıkışı ve yatmadan önce, kendine şu anda ne hissettiğini sor ve tek kelimeyle telefonuna not et.

3. Duygu kontrolü ele aldığında

“Karşındakinin gözlüğüyle bir bak.”

Goleman, öfke ya da korku anında beynin tehdit sistemi devreye girince düşünen kısmın geride kalabildiğini anlatıyor. Kitapta bu duruma amigdala ele geçirmesi deniyor. Trafikte biri önüne kırınca birkaç saniye içinde korna çalıp bağırdığın, sonra kendine şaşırdığın anlar böyledir. Yazara göre bu ilk dalgayı tamamen engelleyemezsin, ama ona göre hareket etmeyi geciktirebilirsin. Nefesini yavaşlatmak, ortamdan kısa süreliğine çıkmak ya da yanıtı ertelemek işe yarar. Kendine bir kural koy: Seni çok kızdıran bir mesaja en az on dakika boyunca yanıt verme. Sonra yazdığın cevabı göndermeden önce bir kez daha oku.

4. Kendini yönetmek

Duyguyu fark etmek ilk adımsa, ikinci adım onunla ne yapacağına karar vermek. Yazar bunu öz yönetim olarak anlatıyor: kaygıyı, öfkeyi ya da hüznü bastırmadan ama onlara teslim olmadan yaşamak. Sınav haftasında kaygı, çalışmaya başlamanı engelleyecek kadar büyüyebilir. Duyguyu yok saymak yerine kabul edip küçük bir adım atmak işe yarar: Sadece yirmi dakika çalışmak gibi. Kitap ayrıca uzun süre içinde kalınan kaygının düşünmeyi zorlaştırdığını hatırlatıyor. Bir dahaki kaygılı anında kendine şunu sor: Şu an kontrol edebildiğim tek küçük şey ne? Sonra yalnızca onu yap.

5. Kendini harekete geçirmek

Kitap, duyguları bir hedef uğruna yönlendirebilmeyi de duygusal zekânın parçası sayıyor. Buna anlık hazzı erteleyebilmek, zorluk karşısında umudu korumak ve işe dalıp gitmek dahil. Yazar, çocuklarla yapılan ve isteği erteleyebilmeyi ölçen ünlü bir deneyden söz ediyor; ancak bu deneyin sonuçlarının sonradan farklı yorumlandığını da bilmekte fayda var. Gündelik hayatta bunun karşılığı basit: Maaşın yattığı gün gereksiz bir alışverişi bir hafta ertelemek ya da dizinin yeni bölümünü işini bitirdikten sonra izlemek. Bu hafta kendine bir ödül belirle ve onu ancak planladığın işi tamamladıktan sonra al.

6. Empati: Karşındakini okumak

Yazara göre empati, başkasının duygusunu söylediklerinden çok ses tonundan, yüz ifadesinden ve suskunluğundan okuyabilmek. Bir arkadaşın iyiyim dediğinde sesi başka bir şey söylüyorsa, bunu fark etmek empatiyle ilgilidir. Kitap, empatinin hem yakın ilişkilerde hem de işte güveni artırdığını öneriyor. Empati, karşındakiyle aynı fikirde olmak demek değil; onun dünyasını bir an için onun gözünden görmek demek. Bir dahaki sohbetinde hemen çözüm önermek yerine şunu dene: Duyduğun duyguyu ona geri söyle, örneğin bu durum seni epey yormuş gibi. Sonra cevabını sözünü kesmeden dinle.

7. İlişkileri idare etmek

Kitabın son büyük becerisi, başkalarının duygularıyla birlikte çalışabilmek: anlaşmazlığı büyütmeden konuşmak, eleştiriyi kırmadan dile getirmek, bir ekibi aynı yöne çekmek. Yazara göre özellikle eleştiri, kişiyi değil davranışı hedef aldığında işe yarar. Ofiste sen hep geç kalıyorsun demek yerine dünkü toplantıya geç geldiğinde sunumu yarıda kesmek zorunda kaldık demek, savunmaya değil konuşmaya kapı açar. Aile içi tartışmalarda da aynı ilke geçerli. Bu hafta yapman gereken bir eleştiriyi düşün. Onu tek bir somut davranış ve bu davranışın etkisi olarak yeniden yaz, sonra öyle söyle.

8. Bölümleri nasıl değerlendirmeli

Duygusal Zeka geniş kitlelere ulaşmış ve kavramı popüler yapmış bir kitap. Akademide ise bazı iddiaları eleştirildi. Eleştirilere göre duygusal zekâ ölçümleri, kişilik özellikleri ve IQ hesaba katıldığında başarıyı tek başına çok az açıklıyor; liderlik gibi alanlarda da güçlü bir kanıt yok. Bu, kitaptaki becerilerin değersiz olduğu anlamına gelmiyor. Duyguyu fark etmek, öfkeyi geciktirmek, karşındakini dinlemek işe yarar alışkanlıklardır. Ama bir şirketin sana duygusal zekâ puanıyla kesin bir başarı tahmini satmaya çalışması gibi durumlarda temkinli ol. Kitabı bir test değil, kendini gözlemlemek için bir rehber olarak kullan.