İçimizdeki Çocuk

1. Kendiliğinden yaşayan yanın

“İçindeki çocuk neden hâlâ ağlıyor?”

Cüceloğlu'na göre her yetişkinin içinde, kimseyi etkileme derdi olmadan davranan bir çocuk yaşar. Merak, coşku, hayal gücü ve oyun keyfi ondan gelir. Sorun şu ki büyüdükçe bu yanı ayıp ya da gereksiz sayıp bir köşeye kaldırırız. Bayram ziyaretinde yeğeniyle yere oturup lego dizmeye utanan, oysa çocukken saatlerce kule yapan bir mühendisi düşün. İçindeki istek hâlâ orada, yalnızca izin bekliyor. Cüceloğlu bu yanı bir kusur değil, canlılığın kaynağı olarak görüyor. Küçük bir deneme yap: Çocukken kimse izlemiyorken severek yaptığın üç şeyi yaz ve bu ay içinde birini, sonuç beklemeden, sırf keyfi için yeniden dene.

2. Kafandaki sesin sahibi kim?

“Kafandaki ses gerçekten sana mı ait?”

Kitapta iç çocuğun karşısında bir de iç anne-baba yer alıyor. Yazar bunu, küçükken anne babamızdan, öğretmenlerimizden ve çevremizden duyduğumuz sözlerin içimize yerleşmiş hâli olarak anlatıyor. Bu ses bazen korur, yol gösterir; bazen de en küçük hatada sert bir yargıca dönüşür. Toplantıda bir rakamı yanlış söyleyen biri, akşam eve dönerken kendine sen zaten hiçbir işi düzgün yapamazsın diye söylenebilir. O cümle çoğu zaman yıllar önce başka birinin ağzından çıkmıştır. Bir dahaki sefere içinden böyle bir yargı geçtiğinde onu kâğıda olduğu gibi yaz, sonra yanına bu sözü ilk kez kimden duymuş olabileceğini not et.

3. Yargıçla oyuncu arasında denge

“Kendine karşı bu kadar katı olma sen.”

Cüceloğlu'nun önerisi iç anne-babayı susturmak değil. Cüceloğlu için mutluluk, iki sesin birbirini ezmeden yan yana durabildiği yerde başlıyor. Yalnızca iç çocuğu dinleyen biri canı sıkıldı diye işinden bir gecede istifa edebilir; yalnızca iç anne-babayı dinleyen biri ise yirmi yıl boyunca sevmediği bir düzende hiç risk almadan kalabilir. İkisi de bir şeyleri eksik bırakır. Sağlıklı bir iç anne-baba, çocuğun isteğini duyar, sınır koyar ama aşağılamaz. Önündeki bir kararı düşün, mesela yaz tatilini nerede geçireceğini. Bir sütuna içindeki çocuğun ne istediğini, öbürüne içindeki ebeveynin neye dikkat çektiğini yaz; sonra ikisini de hesaba katan bir orta yol ara.

4. Evin havası, iç dünyanın iklimi

Yazar iç çocuğun her zaman sağlıklı bir ortamda büyümediğini, ailenin, okulun ve genel kültürün onu çoğu zaman bastırdığını vurguluyor. Kitapta sağlıklı ve sağlıksız aile ortamları arasındaki farklar ve çocuğun temel ihtiyaçları da ele alınıyor. Karne günü sofrada yalnızca düşük notların konuşulduğu, iyi notların ise zaten olması gereken sayıldığı bir ev düşün. O evde büyüyen çocuk, görülmek için kusursuz olması gerektiğini öğrenebilir. Bunu bilmek suçlu aramak için değil, bugünkü tepkilerini anlamak için önemli. Çocukluğundan, gerçekten görüldüğünü hissettiğin tek bir anı hatırla. O anda karşındaki kişi ne yapmıştı, bugün aynısını kendine nasıl yapabilirsin?

5. Bir etiket yerine küçük kayıt

Okur incelemelerine göre kitap, utancın farklı anlamları üzerinde de duruyor. Gündelik hayatta şu ayrım işe yarar: Bir yanlış yaptığını fark ettiren utanç seni toparlar; varlığının kusurlu olduğunu fısıldayan utanç ise küçültür. Düğünde ağladığı için herkesin önünde ayıp diye azarlanan bir çocuk, duygusunun değil kendisinin yanlış olduğu sonucunu çıkarabilir. Yetişkinlikte bu kişi en ufak eleştiride bütünüyle çöker. Yazarın yaklaşımında iç çocuğun yaraları çoğu zaman bu ikinci tür utançla ilişkilidir. Bu hafta bir hata yaptığında cümleni kontrol et: Ben beceriksizim yerine bu raporu aceleye getirdim de. Davranışı adlandırmak, kendini yargılamaktan farklı bir kapı açar.

6. Değerini başkasının gözünde aramak

Kitapta bağlaşık kişilik diye bir kavram geçiyor. Yazar, iç çocuğu incinmiş kişinin kendi değerini, mutluluğunu ve yaşamının anlamını başkalarının ona biçtiği değerde arayabildiğini anlatıyor. Bunun gündelik hâli tanıdık: Kayınvalidenin her isteğine evet deyip sonra içten içe öfkelenmek, paylaştığın fotoğrafın beğeni sayısıyla günün keyfinin değişmesi, ofiste kimse teşekkür etmeyince bütün emeğin boşa gitmiş gibi hissetmek. Başkalarının görüşü önemlidir ama tek pusula olduğunda insan kendi yönünü kaybeder. Bu hafta seni zorlayan küçük bir ricaya, kibar ama açık bir hayır de. Ardından ne hissettiğini, suçluluğun ne kadar sürdüğünü ve sonra neyin değiştiğini birkaç satırla kaydet.

7. Test bir ayna, etiket değil

Kitapta iç çocuğu ve iç anne-babayı tanımaya yönelik testler bulunuyor. Bu sorular seni bir kategoriye yerleştirmek için değil, tekrar eden tepkilerini bir aynada görmek için var. Amaç kendine yeni bir etiket bulmak değil, tekrar eden tepkileri görmek. Trafikte biri önüne kırdığında birden köpüren, sonra bu öfkeye kendisi de şaşıran birini düşün. Belki asıl mesele o sürücü değil, haksızlığa uğradığında hiç dinlenmemiş eski bir çocuktur. Bu bakışta önce merak etmek, sonra yargılamak gelir. Bir hafta boyunca kendini aniden küçük, çaresiz ya da aşırı öfkeli hissettiğin anları kısaca yaz. Hafta sonunda listeye bak ve hepsinde ortak bir tetikleyici olup olmadığını ara.

8. Utancın iki farklı yüzü

Okur incelemelerine göre kitap, utancın farklı anlamları üzerinde de duruyor. Gündelik hayatta şu ayrım işe yarar: Bir yanlış yaptığını fark ettiren utanç seni toparlar; varlığının kusurlu olduğunu fısıldayan utanç ise küçültür. Düğünde ağladığı için herkesin önünde ayıp diye azarlanan bir çocuk, duygusunun değil kendisinin yanlış olduğu sonucunu çıkarabilir. Yetişkinlikte bu kişi en ufak eleştiride bütünüyle çöker. Yazarın yaklaşımında iç çocuğun yaraları çoğu zaman bu ikinci tür utançla ilişkilidir. Bu hafta bir hata yaptığında cümleni kontrol et: Ben beceriksizim yerine bu raporu aceleye getirdim de. Davranışı adlandırmak, kendini yargılamaktan farklı bir kapı açar.