Mutluluk Varsayımı

1. Fil ve binici

“Fil nereye giderse binici oraya mı?”

Haidt, zihni bir filin sırtındaki biniciye benzetir. Binici, bilinçli ve mantıklı düşünen yanındır; plan yapar, hesaplar. Fil ise duygularını, sezgilerini ve otomatik tepkilerini temsil eder; büyük ve güçlüdür. Binici fili bir yere kadar yönlendirebilir, ama fil gerçekten bir yöne gitmek istediğinde binicinin şansı azdır. Diyete karar verip gece buzdolabının önünde bulduğun anlar buna örnektir. Bu benzetme, irade gücüne fazla güvenmemeni öğretir. Fili eğitmek zaman alır ve tekrar ister. Değişmek istediğin bir davranış için yalnızca karar vermek yerine çevreni düzenle; örneğin abur cuburu evde hiç bulundurma.

2. Zihin olumsuza daha çok bakar

“Yeni bir eşya seni mutlu etmez.”

Haidt, zihnin kötü haberlere iyi haberlerden daha güçlü tepki verdiğini anlatır. Bir günde aldığın on iltifatı, tek bir eleştiri gölgede bırakabilir. Bu eğilim, atalarımızın tehlikelere karşı uyanık kalmasına yardım etmiş olabilir; ama bugün gereksiz kaygıya yol açar. Haidt, eski bilgelik geleneklerinin zihni değiştirmek için önerdiği yöntemlerin bir kısmının modern psikolojiyle de desteklendiğini söyler. Meditasyon, bilişsel terapi ve bazı durumlarda ilaç tedavisi, bu otomatik olumsuzluğu dengeleyebilir. Bir gün boyunca seni rahatsız eden bir olayı not ettiğinde, yanına iyi giden iki şeyi de yazmayı dene.

3. İyiliğe iyilikle karşılık

“Mutluluk doğru bağlar kurunca doğar.”

Birçok kültürde, sana nasıl davranılmasını istiyorsan sen de öyle davran türünden öğütler vardır. Haidt, bu karşılıklılık ilkesinin insan ilişkilerinin temel taşlarından biri olduğunu anlatır. Biri bize bir iyilik yaptığında karşılık verme isteği duyarız; biri bize haksızlık ettiğinde de öfkeleniriz. Bu eğilim, hem iş birliğini mümkün kılar hem de bazen manipülasyona açık hâle getirir. Satıcıların küçük bir hediye vererek satış yapmaya çalışması bunun bir örneğidir. Karşılıklılığı ilişkilerinde bilinçli kullanabilirsin: Yeni bir komşuyla tanışırken ilk iyiliği sen yap. Ama bir hediye seni istemediğin bir karara itiyorsa, bunu fark et.

4. Başkasının kusurunu görmek kolay

Eski öğütlerden biri, başkasının gözündeki çöpü görürken kendi gözündekini görmemekten söz eder. Haidt, modern psikolojinin bu gözlemi doğruladığını anlatır. İnsanlar kendi davranışlarını iyi niyetle açıklarken, başkalarının aynı davranışlarını kötü niyete bağlama eğilimindedir. Toplantıya geç kaldığında trafik vardı dersin; iş arkadaşın geç kaldığında ise onun sorumsuz olduğunu düşünürsün. Haidt, bu eğilimin çatışmaları büyüttüğünü ve herkesin kendini haklı gördüğü kısır döngüler yarattığını söyler. Bir sonraki anlaşmazlıkta, karşı tarafın haklı olabileceği bir noktayı bulmaya çalış. Bu küçük adım, tartışmanın tonunu çoğu zaman değiştirir.

5. Mutluluk içeriden mi gelir?

Bazı eski gelenekler mutluluğun yalnızca içeriden geldiğini, dış koşulların önemsiz olduğunu söyler. Haidt bu fikre kısmen katılır: İnsanlar iyi ya da kötü olaylara şaşırtıcı biçimde hızlı alışır. Bir terfi ya da yeni bir araba, mutluluğu sandığın kadar uzun süre artırmaz. Ama Haidt, bazı dış koşulların gerçekten önemli olduğunu da gösterir. Uzun ve öngörülemeyen gidiş geliş yolu, sürekli gürültü, kontrol edemediğin bir iş ortamı ve özellikle ilişkilerdeki sorunlar mutluluğu kalıcı olarak düşürebilir. Bu yüzden hem zihnini eğitmek hem de hayatının bu koşullarını düzeltmek için çaba göstermek anlamlıdır.

6. Zorluklar seni büyütebilir

Haidt, zorlukların bazen insanı güçlendirdiğini anlatan araştırmalardan söz eder. Ağır bir kayıp ya da kriz yaşayan bazı insanlar, sonrasında hayatlarında yeni bir anlam bulduklarını, önceliklerinin netleştiğini ve ilişkilerinin derinleştiğini anlatır. Ama bu her zaman ve herkes için geçerli değildir; zorlukların bir yarar sağlaması için kişinin olanları anlamlandırabilmesi ve destek alabilmesi gerekir. Haidt, yaşadıklarını yazıya dökmenin bu süreçte yardımcı olabileceğini belirtir. Geçmişte seni zorlamış bir olayı düşün ve sana ne öğrettiğini birkaç cümleyle yaz. Ağır bir travma yaşıyorsan ise bunu tek başına değil, bir uzmanla çalışmalısın.

7. Mutluluk aradadır

Haidt, kitabın sonunda mutluluğun ne tamamen içeride ne de tamamen dışarıda bulunduğunu savunur. Ona göre mutluluk, doğru ilişkiler içinde gelişir: Başka insanlarla kurduğun bağlarda, işinle kurduğun ilişkide ve kendinden daha büyük bir şeye bağlılık hissinde. Bu yüzden mutluluğu doğrudan aramak yerine, bu bağları güçlendirmek daha iyi bir yoldur. Sevdiğin insanlarla düzenli vakit geçirmek, işinde ustalaşıp ona bağlanmak ve bir topluluğa katkı vermek bu bağları besler. Bu hafta bu üç alandan birini seç ve ona küçük bir yatırım yap: Uzun süredir görmediğin bir arkadaşı aramak ya da bir gönüllü işine katılmak gibi.

8. Tutku sönse de bağ büyüyebilir

İlişkinin ilk aylarındaki heyecan neden zamanla azalıyor, bu bir sorun mu? Haidt, aşk üzerine araştırmaları aktarırken tutkulu aşk ile yoldaşça sevgiyi ayırır. Tutku yoğun, heyecan verici ve inişli çıkışlıdır; kitaba göre doğal olarak zamanla yatışır. Yoldaşça sevgi ise hayatları iç içe geçmiş insanlar arasındaki şefkat ve bağlılıktır ve yıllar içinde yavaş yavaş büyür. Haidt, tutkunun azalmasını ilişkinin bittiği anlamına getirmemeyi, yoldaşça sevgiye zaman tanımayı önerir. Bu hafta partnerinle, ailenden biriyle ya da yakın bir arkadaşınla yirmi dakika telefonsuz ve acelesiz bir şey yap; uzun bir yürüyüş ya da birlikte yemek hazırlamak gibi.