Sahip Olmak ya da Olmak

1. Dünyayla iki ayrı ilişki

“Eşyan mı senin yoksa sen mi onun?”

Fromm'un çıkış noktası basit ama derin bir ayrımdır. Sahip olma tutumunda kendini sahip olduklarınla tanımlarsın: Evin, araban, unvanın, hatta fikirlerin. Olma tutumunda ise kim olduğun, ne yaptığın ve nasıl yaşadığınla ilgilenirsin. İki kişi aynı konsere gidebilir; biri sürekli video çekip paylaşmak için uğraşır, diğeri müziğin içinde kaybolur. Birincisi deneyime sahip olmaya, ikincisi o deneyimi yaşamaya odaklanır. Fromm, bu iki tutumun hepimizde bir arada bulunduğunu, ama toplumun bizi sürekli birinciye ittiğini söyler. Bugün yaptığın bir şeyi düşün ve onu yaşamak için mi, göstermek için mi yaptığını kendine sor.

2. Tüketim tatmin etmez

“Paylaştıkça çoğalan tek şey sevgidir.”

Fromm'a göre sanayi toplumu, insanlara sınırsız üretim ve tüketimin mutluluk getireceğini vaat etti. Ama bu vaat tutmadı; insanlar daha çok şeye sahip oldukça daha çok istemeye başladı. Yeni bir telefon aldığında sevinç kısa sürer, kısa süre sonra bir sonraki modeli düşünmeye başlarsın. Sahip olma tutumunda kendini eşyaların üzerinden tanımladığın için onları kaybetme korkusu da hep seninle olur. Fromm bu döngüyü bir tür bağımlılık olarak görür. Bunu kırmak için tüketimi tamamen reddetmen gerekmez. Bir şey almadan önce birkaç gün beklemeyi dene ve ona gerçekten ihtiyacın mı var, yoksa bir boşluğu mu doldurmaya çalışıyorsun, düşün.

3. Öğrenmek, biriktirmek değil

“Satın almak içindeki boşluğu doldurmaz.”

Fromm, iki tutumun eğitimde nasıl göründüğünü de anlatır. Sahip olma tutumundaki öğrenci, derste söylenenleri harfiyen not alır, sınava kadar ezberler ve sonra unutur. Bilgi onun için sahip olunacak bir malzemedir. Olma tutumundaki öğrenci ise derse sorularla gelir, duyduklarını kendi düşünceleriyle tartar ve fikir onu değiştirir. Bu ayrımı kendi okumalarına da uygulayabilirsin. Okuduğun kitap sayısını artırmak bir tür biriktirmedir; bir kitabın seni nasıl değiştirdiğini düşünmek ise olmaya yakındır. Bir sonraki okumanda, bitirdiğinde kendine şu soruyu sor: Bu kitaptan sonra neyi farklı düşünüyorum ya da yapıyorum?

4. Sevgi bir mülk değildir

Fromm, sahip olma tutumunun ilişkilere de sızdığını söyler. Sevgiyi bir şey gibi kazanmaya ve elde tutmaya çalıştığında, partnerini ya da arkadaşını bir mülk gibi görmeye başlarsın. Kıskançlık, kontrol etme isteği ve karşındakini değiştirmeye çalışmak bu tutumun işaretleridir. Olma tutumunda ise sevgi bir eylemdir: İlgilenmek, tanımaya çalışmak, sorumluluk almak ve saygı göstermek. Fromm'a göre bir ilişki, iki taraf da büyümeye devam ettiğinde canlı kalır. Örneğin partnerinin yeni bir hobi edinmesini tehdit olarak değil, onun büyümesinin bir parçası olarak görebilirsin. Bu hafta yakın biriyle konuşurken onu düzeltmeye değil, anlamaya odaklan.

5. Meşguliyetin içindeki boşluk

Bir tartışmada iki kişinin kendi görüşlerini savunmak için konuştuğunu düşün. Her biri karşısındakini dinlemekten çok sırasını bekler ve fikirlerini bir mal gibi korur. Fromm bunu sahip olma tutumunun sohbetteki görüntüsü olarak görür. Olma tutumundaki biri ise sohbete açık gelir, karşısındakinden bir şey öğrenmeye hazırdır ve fikrini değiştirmekten korkmaz. Böyle bir sohbetin sonunda iki taraf da biraz değişmiş olur. Bunu iş toplantılarında ya da aile yemeklerinde gözlemleyebilirsin. Bir sonraki tartışmanda, haklı çıkmaya çalışmak yerine karşındakinin neden öyle düşündüğünü anlamaya yönelik bir soru sor. Sohbetin tonu çoğu zaman hemen yumuşar.

6. Sohbette kazanmak değil, paylaşmak

Bir tartışmada iki kişinin kendi görüşlerini savunmak için konuştuğunu düşün. Her biri karşısındakini dinlemekten çok sırasını bekler ve fikirlerini bir mal gibi korur. Fromm bunu sahip olma tutumunun sohbetteki görüntüsü olarak görür. Olma tutumundaki biri ise sohbete açık gelir, karşısındakinden bir şey öğrenmeye hazırdır ve fikrini değiştirmekten korkmaz. Böyle bir sohbetin sonunda iki taraf da biraz değişmiş olur. Bunu iş toplantılarında ya da aile yemeklerinde gözlemleyebilirsin. Bir sonraki tartışmanda, haklı çıkmaya çalışmak yerine karşındakinin neden öyle düşündüğünü anlamaya yönelik bir soru sor. Sohbetin tonu çoğu zaman hemen yumuşar.

7. Toplum da değişebilir

Fromm kitabını yalnızca bireysel bir öneriyle bitirmez. Ona göre sahip olma tutumunu besleyen bir ekonomik ve toplumsal düzen var; insanın değişmesi için bu düzenin de değişmesi gerekir. Fromm, bilinçli tüketici hareketleri, daha yerinden yönetilen yapılar ve büyümeyi değil insanın iyiliğini merkeze alan bir ekonomi hayal eder. Bu fikirlerin bir kısmı bugün de tartışılıyor ve herkes bu çözümlere katılmıyor. Ama kitap, kişisel tercihlerinin daha büyük bir sistemin parçası olduğunu hatırlatır. Senin alışveriş, çalışma ve paylaşma biçimin de küçük bir oy gibidir.

8. Hırs, kıskançlık ve güç

İş yerinde bir meslektaşın terfi aldığında içinde ilk beliren duygu ne oluyor? Fromm'a göre sahip olma tutumu mülkle birlikte güce ve saldırganlığa yaslanır; açgözlülük, kıskançlık ve şiddet bu tutumun sonuçları arasında sayılır. Çünkü benliğini sahip olduklarının üzerine kurduğunda, başkasının elindeki her şey senin payından eksilmiş gibi görünür. Olma tutumu ise sevgiye, paylaşmaya ve üretken etkinliğe dayanır; orada başkasının başarısı seni küçültmez. Fromm iki tutumu karşıt uçlar olarak koyar, ama gündelik hayatta çoğumuzda ikisi de vardır. Bu hafta kıskançlık hissettiğin bir anı yakala ve bu duygunun hangi sahip olma isteğinden çıktığını kısa bir notla yaz.