Sevme Sanatı

1. Sevmek öğrenilen bir sanattır

“Sevgi bir duygu mu yoksa emek mi?”

Çoğumuz sevgiyi şansa bağlarız: doğru kişiyi bulursan gerisi kendiliğinden gelir. Fromm tam tersini savunur. Ona göre sevmek, resim yapmak ya da bir enstrüman çalmak gibi öğrenilmesi gereken bir sanattır. Bilgi ister, emek ister, pratik ister. Yazar, birine âşık olmanın ilk heyecanı ile sevgide kalmayı birbirinden ayırır. İlk aylardaki o yoğunluk çoğu zaman yalnızlığın sona ermesinin coşkusudur ve zamanla söner. Sonra ya ilişki derinleşir ya da hayal kırıklığı başlar. Fark, iki kişinin sevmeyi öğrenip öğrenmediğindedir. Bir enstrümana nasıl düzenli zaman ayırırsan, sevgine de öyle zaman ayırmayı düşün.

2. Sevilmek değil, sevebilmek

“Yalnızlık korkusu seni kör mü etti?”

Fromm, insanların sevgi konusunda yanlış soruya takıldığını söyler. Çoğumuz nasıl sevilirim diye düşünürüz: daha çekici, daha başarılı, daha ilgi çekici olmaya çalışırız. Sosyal medyada beğeni saymak da bunun bugünkü hâlidir. Yazara göre asıl soru, sevebilme gücümüzün olup olmadığıdır. Bir de sorunu karşı tarafta görürüz: doğru kişiyi bulamadım deriz. Oysa Fromm'a göre mesele çoğu zaman kişide değil, bizim sevme yeteneğimizdedir. Bu bakış ilk başta ağır gelebilir. Ama aynı zamanda umut verir, çünkü yetenek geliştirilebilir. Bu hafta bir ilişkine sevilmek için değil, sevmek için ne katabileceğini düşün.

3. Yalnızlıktan kaçışın olgun yolu

“Kendini sevmeyen kimi sevebilir?”

Fromm'a göre insan, kendinin farkında olduğu için ayrı ve yalnız olduğunu da bilir. Bu ayrılık derin bir kaygı yaratır. İnsanlar bu kaygıdan kurtulmak için farklı yollar dener: kalabalığa uymak, işe gömülmek, eğlencede kaybolmak ya da birine tamamen yapışmak. Yazar bu sonuncusunu simbiyotik birlik olarak anlatır; biri diğerini yutar ya da kendini ona teslim eder. Olgun sevgide ise iki kişi birleşirken ayrı insanlar olarak kalmayı da başarır. Partnerinin her an nerede olduğunu bilmek istemek ya da fikrini hep onunkine göre ayarlamak, yakınlık değil bağımlılıktır. Sevgi, ikinizin de kendisi kalabildiği bir yakınlıktır.

4. Vermek kaybetmek değildir

Fromm'a göre sevgi, her şeyden önce vermektir. Ama burada bir yanlış anlamayı düzeltir. Pek çok kişi vermeyi bir şeyden mahrum kalmak, bir fedakârlık gibi görür. Pazar mantığında da öyledir: verdiğin kadar almak istersin. Yazara göre olgun insan için vermek, kendi gücünü ve canlılığını ifade etmektir. Verirken yoksullaşmaz, zenginleşirsin. Burada söz konusu olan yalnız eşya ya da para değildir. Neşeni, ilgini, bilgini, zamanını paylaşırsın. Annenle telefonda konuşurken başka işle uğraşmadan, gerçekten dinleyerek yarım saat geçirmek de vermektir. Karşılığını hesaplamadan verdiğin bu an, sevginin en sade hâlidir.

5. Sevginin dört ayağı

Fromm, her sevgi türünde ortak dört öğe sayar: özen, sorumluluk, saygı ve bilgi. Özen, sevdiğinin yaşamına ve gelişimine etkin biçimde ilgi göstermektir; sevdiğini söyleyip hiç emek vermemek sevgi değildir. Sorumluluk, karşındakinin ihtiyaçlarına gönüllü olarak cevap vermektir. Saygı, onu olduğu gibi görmek ve kendi yolunda büyümesine izin vermektir; onu kendine benzetmeye çalışmak değildir. Bilgi ise onu yüzeyde değil, derinden tanımaktır. Kardeşin bugün sinirliyse, sebebini anlamaya çalışmak bilgidir. Dördü birbirini tamamlar. Saygı olmadan özen boğucu olur, bilgi olmadan sorumluluk yanlış yere yönelir.

6. Sevginin farklı yüzleri

Fromm sevgiyi tek bir duygu olarak görmez, yöneldiği yere göre ayırır. Kardeş sevgisi bütün insanlara yönelen sevgidir ve diğerlerinin temelidir. Anne sevgisi, çocuğun yaşamına koşulsuz bir onaydır; olgun hâli, çocuğun büyüyüp ayrılmasına izin vermektir. Erotik sevgi, tek bir kişiyle tam birleşme arzusudur ve en kolay yanılgıya düşülen türdür. Kendini sevmek bencillik değildir; yazara göre kendini sevemeyen başkasını da gerçekten sevemez. Tanrı sevgisini de ayrıca ele alır. Kapıcıya selam vermek, yeğenine sabırla ders anlatmak, kendi yorgunluğuna saygı duymak: hepsi aynı yeteneğin farklı yüzleridir.

7. İlişki bir alışveriş değildir

Fromm, içinde yaşadığı toplumu sert bir dille eleştirir. Ona göre modern insan her şeye pazar mantığıyla bakar ve sevgiyi de bir takas gibi görür. Kendi değerimize uygun en iyi paketi ararız: görünüş, gelir, statü. İki kişi, piyasa koşullarında birbirinden alabilecekleri en iyi teklifi bulunca bunu aşk sanabilir. Arkadaş ortamında birinin sevgilisini maaşı ve arabasıyla anlatması, bu bakışın gündelik bir hâlidir. Yazara göre bu yaklaşım sevgiyi değil, karşılıklı çıkar ilişkisini besler. Bir ilişkiye başlarken kendine dürüstçe sor: bu kişiyi mi seviyorum, yoksa bana sağladıklarını mı?

8. Sevmek pratik ister

Fromm, kitabın sonunda sevmenin nasıl pratik edileceğini anlatır ama hazır bir reçete vermez. Her sanatta olduğu gibi bazı genel koşullar sayar: disiplin, yoğunlaşma, sabır ve sevgiyi hayatında gerçekten önemli bir yere koymak. Disiplin, günlük yaşamına düzen getirmektir. Yoğunlaşma, biriyle birlikteyken gerçekten orada olmaktır; akşam yemeğinde telefona bakmamak bunun basit bir örneğidir. Sabır, sonucu hemen beklememektir. Yazara göre sevme yeteneği karakterin bütünüyle ilgilidir. İşte, trafikte, WhatsApp grubunda nasıl davranıyorsan, ilişkinde de büyük ölçüde öyle davranırsın.