Etrafım Aptallarla Dolu

1. Aptal değil, sadece farklı

“Etrafın aptalla mı dolu, yoksa farklı mı?”

Kitabın adındaki serzeniş aslında yazarın itiraz ettiği bir düşünce: Etrafındakileri aptal sanan kişi çoğu zaman farklı iletişim tarzlarını göremiyordur. Erikson'a göre biri sana anlamsız davranıyor gibi geliyorsa, sorun çoğu zaman niyette değil üsluptadır. Ofiste her mesaja üç kelimeyle yanıt veren bir müdürü kaba bulabilirsin; o ise uzun açıklamaları zaman kaybı sayıyor olabilir. Bu bakış karşındakini yargılamak yerine merak etmeyi önerir ve gerginliği kişisel olmaktan çıkarır. Seni sık sık sinirlendiren bir iş arkadaşını düşün ve davranışının sana yönelik değil, onun çalışma biçimine dair olabilecek iki açıklamasını yaz.

2. Kırmızı: hız ve sonuç

“Hemen sonuca mı gitmek istiyorsun?”

Yazara göre kırmızı davranışın ağır bastığı kişiler hızlı karar verir, sonuca odaklanır, rekabetten hoşlanır ve kontrolü elinde tutmak ister. Güçlü yanları kararlılık ve enerji, zayıf yanları ise sabırsızlık ve kimi zaman sert görünmektir. Proje ekibinde ayrıntıyı dinlemeden ne zaman biter diye soran bir ekip lideri bu tarza örnek olabilir. Erikson böyle biriyle konuşurken doğrudan, kısa ve konuya odaklı olmayı önerir; uzun girizgâhlar onda sabırsızlık yaratır. Bu tarzda bir yöneticiye haftalık güncellemeni yazarken ilk cümleye sonucu koy, ayrıntıları altta isteyene açık bir ek olarak bırak.

3. Sarı: coşku ve fikir

“Coşkunla etrafı aydınlatıyor musun?”

Kitapta sarı; sosyal, coşkulu, yaratıcı ve konuşmayı seven bir tarz olarak çizilir. Yazara göre bu kişiler ortama enerji katar ve ikna etmekte başarılıdır, ama dikkatleri dağılabilir, ayrıntıyı ve takibi ihmal edebilirler. Beyin fırtınası toplantısında on fikir üretip hiçbirinin sorumluluğunu üstlenmeyen ekip arkadaşı bu tarzın tanıdık bir hâlidir. Erikson sarılarla çalışırken ilişkiye ve sohbete alan açmayı, ardından kararları yazıya dökmeyi önerir. Coşkuyu söndürmeden yönlendirmek burada asıl beceridir. Hareketli bir toplantıdan sonra konuşulanları üç maddelik bir özetle paylaş; her maddenin yanına bir isim ve bir tarih ekle.

4. Yeşil: uyum ve güven

Yeşil, yazarın anlatımında sakin, sadık, yardımsever ve ekip uyumunu önemseyen kişilerin rengidir. Güçlü yanları istikrar ve iyi dinleyicilik; zayıf yanları ise çatışmadan kaçınma, ani değişime direnme ve fikrini açıkça söylemekte zorlanmaktır. Toplantıda itirazı olduğu hâlde başını sallayıp sonra koridorda kaygısını dile getiren bir meslektaş bu tarza uyabilir. Erikson yeşillerle konuşurken baskı kurmamayı, değişiklikleri önceden ve gerekçesiyle anlatmayı önerir. Ekipte sessiz kalan birine fikrini toplantıdan bir gün önce birebir sor; hazırlanma zamanı tanımak, daha dürüst bir cevap almanı kolaylaştırır.

5. Mavi: ayrıntı ve doğruluk

Kitapta mavi; analitik, titiz, düzenli ve kalite odaklı tarzı temsil eder. Yazara göre bu kişiler hatayı kolay yakalar ve sağlam plan yapar, ama aşırı eleştirel ya da karar vermekte yavaş görünebilirler. Bir sunumdaki tek tutarsız rakam yüzünden bütün tartışmayı durduran analist bu tarzın tipik örneğidir. Erikson mavilerle çalışırken verilere, kaynaklara ve açık bir yapıya önem vermeyi önerir; coşkulu ama dayanaksız sözler onları ikna etmez. Bu tarzda biriyle paylaşacağın bir öneriyi göndermeden önce rakamlarını ve kaynaklarını kontrol et, varsayımlarını ayrı bir başlık altında açıkça yaz.

6. Kendi rengine dışarıdan bak

Erikson'a göre insanlar genellikle kendi tarzını normal, diğerlerininkini tuhaf görür. Oysa senin doğal davranışın da başkasına aynı ölçüde yorucu gelebilir. Üniversitedeki bir grup ödevinde hızlı ilerlemek isteyen öğrenci, ayrıntıları soran arkadaşını yavaş bulur; o arkadaş da onu özensiz bulur ve ikisi de kendini haklı görür. Yazar insanların çoğunun tek bir renkten değil, birkaç rengin karışımından oluştuğunu da belirtir. Güvendiğin iki arkadaşına birlikte çalışırken seni en çok neyimin zorladığını sor; gelen cevapları savunmaya geçmeden not et ve birini bir hafta boyunca gözle.

7. Mesajı dinleyene göre ayarla

Aynı bilgiyi farklı tarzdaki insanlara farklı biçimde iletebilmek, kitabın pratik vaadidir. Erikson'a göre iyi iletişim kendin gibi konuşmak değil, karşındakinin anlayacağı dilde konuşmaktır. Bir kafede proje ekibine yeni planı anlatırken bir kişiye sonucu, diğerine yaratıcı fırsatı, bir başkasına ekibe etkisini, sonuncusuna da adım adım takvimi vurgulamak herkesi aynı noktaya getirebilir. Bu karakterini değiştirmek değil, vurguyu ayarlamaktır; söylediğin şey aynı kalır. Ölçüt şu: Konuşmadan sonra herkes aynı kararı kendi önemsediği nedenle tekrar edebiliyorsa mesaj yerine ulaşmıştır.

8. Renk bir araç, hüküm değil

Kitabın dayandığı renk modeli çok popüler olsa da bu tür kişilik tipolojilerinin bilimsel geçerliliği tartışmalıdır; İsveç'te bazı psikologlar kitabı bu yüzden sert biçimde eleştirmiştir. Bu nedenle renkleri insanları kutulara yerleştirmek için değil, farklılıklar üzerine konuşmak için kullanmak daha sağlıklıdır. Bir işe alım görüşmesinde adayı mavi diye etiketleyip kararı buna dayandırmak hem haksız hem de yanıltıcı olur. İnsanlar duruma, role ve ruh hâline göre farklı davranır. Kısa bir sınama yeter: Model seni karşındakini dinlemeye yöneltiyorsa işe yarıyordur, dinlemeyi gereksiz kılıyorsa yanlış kullanılıyordur. Bu akşam birini bir renge yerleştirdiğin bir anı düşün ve aynı kişiyi etiketsiz, yalnızca davranışıyla tarif etmeyi dene.