Günübirlik Hayatlar

1. Fanilik bilinciyle bugünü sahiplenmek

“Hepimiz bu dünyada birer yolcuyuz.”

Kitabın adı, Marcus Aurelius'un insanları bir günlük yaratıklar olarak anmasından geliyor. Yalom bu fikri karamsarlık için değil, önceliklerini süzmek için işliyor: zamanın sınırlı olduğunu gerçekten hissedince hangi kırgınlığın, hangi ertelemenin boşuna olduğu belli oluyor. Komşunla yıllardır süren küslük ya da hep bir gün yapacağını söylediğin yolculuk bu ölçüyle tartılınca başka görünür. Hayatın bir gün biten bir hikâye olduğunu hatırlamak, gündelik gürültüyü seyreltir. Bu akşam seni en çok öfkelendiren olayı aklına getir ve kendine sor: Bir yıl sonra bunun bir ağırlığı kalacak mı?

2. Ölüm kaygısının arkasındaki yaşama arzusu

“Korktuğun ölüm mü, yaşanmamış hayat mı?”

Yalom'un benimsediği varoluşçu çerçeve ölümü, özgürlük, yalnızlık ve anlamsızlıkla birlikte insanın dört temel kaygısından biri sayar; bu kaygıya verilen karşılık işlevsel de olabilir, işlevsiz de. Biri kaçınmaktır, öbürü onu önceliklerini netleştirmek için kullanmak. Emekli olunca yapacağını söylediğin bir kurs, bir yolculuk ya da bir barışma düşün; kaçınmak kaygıyı yatıştırmaz, yalnızca erteler. Kitap, anlamlı yaşamak ile sonla yüzleşmeyi hem danışanların hem Yalom'un kendi hayatı üzerinden birlikte tartışıyor. Ertelediğin bir şeyin adını yaz ve bugün ona ayıracağın en küçük adımı, örneğin tek bir telefonu, takvimine işle.

3. Terapide uzman maskesini bırakmak

“Maskeni indir de insan kalbin çarpsın.”

Yalom'u okumayı farklı kılan, terapist koltuğunu kusursuzluk kalesine çevirmemesi. Kitabın tanıtımında öne çıkan öykülerden biri, psikolojik sorgulamayı baştan reddeden bir adamın Yalom'u bile kendi yeterliğinden kuşkuya düşürdüğünü anlatıyor. Uzmanın bu kırılganlığı saklamaması, karşısındakinin de savunmasını indirmesine kapı açar. Gündelik hayatta da güçlü görünme çabası çoğu zaman yakınlığı keser. Bir dosta ya da meslektaşa bu işte takıldım, sen olsan ne yapardın demek küçük bir cesarettir. Güvendiğin birine her şey yolundaymış gibi davranmadan, seni gerçekten zorlayan tek bir konuyu aç.

4. Geçmişi affetmek ve şimdide kalmak

Kitabın tanıtım metnindeki bir öykü, yeni mezun bir psikoloğun öğrendikleri yüzünden, kaybettiği bir arkadaşına dair en kıymetli anılarının zedelendiğini anlatıyor. Bu sahne geçmişin sabit bir dosya olmadığını, bugünkü bilgiyle yeniden okunduğunu hatırlatıyor. Pişmanlıkta da böyle olur: gençken verdiğin bir karar bugünün bilgisiyle yargılandığında hep hatalı görünür, oysa o gün elindeki bilgiyle başka bir şey yapmak zordu. Kendini suçladığın eski bir karar için o gün ne biliyordum, neye muhtaçtım diye sor ve cevabı üç satırla yaz. Amaç aklamak değil, hükmü gerçek koşullara göre yeniden kurmaktır.

5. İdealize edilmiş bağların yükü

Bir insanı zihninde kusursuzlaştırmak, hem ona hem kendine haksızlıktır. Psikoterapide sık anlatılan bir durum bu: danışan terapistine, çoğumuz ise bir ebeveynimize, hocamıza ya da sevgilimize kurtarıcı gözüyle bakar; sonradan gelen hayal kırıklığı kişinin kusurlarından çok bizim beklentimizden doğar. Yalom'un öyküleri terapistin de şüphe duyan, hata yapabilen biri olduğunu göstererek bu kaideyi indiriyor. Birini kaideden indirmek ilişkiyi bitirmez, gerçeğe oturtur. Çok büyüttüğün birini düşün ve ondan beklediğin ama hiç dile getirmediğin bir şeyi kâğıda yaz; sonra bu beklentinin makul olup olmadığına bak.

6. Yaşlanmanın getirdiği kayıplarla uzlaşmak

Yalom bu kitabı seksenlerinde yazdı ve ölümü soyut bir konu olarak değil, kendi yaşından bakarak ele alıyor. Yaşlanma bedenin yavaşlamasını, rollerin değişmesini ve sevdiklerin kaybını getirir. Tanıtım metnindeki öykülerden birinde oğlunu kaybeden bir hemşire, hastalarını teselli etmek için kendi acısını bastırmak zorunda kalıyor; kayıp sessizce taşındıkça ağırlaşıyor. Kaybettiğin şeyin yasını tutmak doğaldır, ama yeni dönemin getirdiklerini de görmeye değer. Eskisi gibi yapamadığın bir şeyi düşün, ona yas tutmaya izin ver, sonra yaşın sana kazandırdığı bir yetiyi, mesela daha sakin karar vermeyi, yanına yaz.

7. Anlamın keşfedilmeyip inşa edilmesi

Yalom'un varoluşçu yaklaşımında anlam, bulunacak hazır bir nesne değil; insanın bir işe, bir insana ya da bir davaya kendini vermesiyle ortaya çıkan bir şeydir. Kitabın temelindeki soru da bu: anlamlı bir hayat nasıl yaşanır? Anlamı doğrudan kovalamak yerine bir şeyle ilgilenirsin: komşunun alışverişini taşımak, bir stajyere işin püf noktasını öğretmek, bir şarkıyı baştan sona dinlemek. Anlam çoğu zaman bu ilginin ardından fark edilir. Bu hafta sonu karşılığında hiçbir şey beklemeden birine fayda sağlayacak küçük bir iş planla ve sonrasında içinde ne değiştiğini bir cümleyle not et.

8. Varoluşsal yalnızlığı kabullenmek

Yalom'un saydığı dört temel kaygıdan biri varoluşsal yalnızlık: ne kadar yakın olursak olalım başkasının deneyimine tamamen giremeyiz, ölürken de tek başımızayız. Bu, sevgiyi değersizleştirmez; yalnızlığı tanıyan biri başkasına eksikliğini doldursun diye değil, paylaşmak için yaklaşır. Yalnızlıktan kaçan ise çoğu zaman ilişkiye yapışır ve yakınlığı bir tutunma yerine çevirir. Bugün yirmi dakikalığına telefonunu kapat; yürüyüşe çık ya da pencere kenarında otur ve içinden geçenleri yargılamadan izle. Sessizlikte neyin ağır geldiğini fark etmek, ilişkilerinde ne aradığını da gösterir.