İnsan Olmak

1. Başkasını anlamanın kapısı içeriden açılır

“Kaygından kaçtıkça ona esir olursun.”

Geçtan'ın temel iddiası şu: kendine değer vermeyen biri, karşısındakinin duygusal ihtiyacını da zor görür. Gündelik bir sahne düşün: Arkadaşın mesajına bir gün sonra döndü ve sen içten içe kırıldın. Belki arkadaşın yoğundu, belki de sen kendini zaten yeterince önemli hissetmiyordun. İkisini ayırmak için önce kendi içindeki sese bakmak gerekir. Amaç kendini mahkûm etmek değil, kendi tepkini merakla incelemek. Bu akşam kırıldığın son bir olayı hatırla ve şu soruyu kâğıda yaz: Beni asıl incitenin karşımdaki mi, yoksa kendi hakkımdaki düşüncem mi olduğunu nasıl anlarım? Cevabı hemen bulmak zorunda değilsin.

2. Tahminin yerine açık bir soru

“Varsayım değil, açıkça soru sor sen.”

Kendine değer vermek çoğu zaman bencillikle karıştırılır. Kitabın çizdiği çerçevede ise tam tersi geçerli: Kendini kabul eden biri başkasına yer açabilir. Düşün: Her istenene hemen evet diyen, sonra yorgun ve içine kapanık dolaşan bir meslektaşın var. O kişi cömert görünür ama aslında kendi sınırını bilmiyor. Değer vermek, ihtiyacını küçümsememek demektir. Bu hafta bir isteğe nazikçe hayır de ya da cevap vermeden önce yarım gün zaman iste. Sonra nasıl hissettiğini not al; rahatsızlık ilk başta normal.

3. Duygunun adını koymak yarısını çözer

“Duygunun adını koy; hafifle hemen.”

Psikiyatr yazarın bakışında duygular bastırılacak bir yük değil, anlaşılacak bir bilgi. Kızgınım demek kolay; ama çoğu kez altında incinmişlik, yalnızlık ya da korku saklıdır. Örneğin otobüste telefonla yüksek sesle konuşan birine sinirlendiysen, belki gün boyu hiç dinlenmediğin için tahammülün tükenmiştir. Adını doğru koyduğunda tepkin de küçülür. Bugün üç kez dur ve içinden şu cümleyi tamamla: Şu an aslında hissettiğim şey. Kelime bulamazsan yorgun, kırgın, endişeli, mutlu gibi basit seçeneklerden birini seç.

4. Başkasının ihtiyacını fark etmek

Kitabın ana hattı şu: Kendini tanıyan kişi başkalarının ihtiyaçlarına daha duyarlı olur. Bu duyarlılık büyük jestlerle değil, küçük fark etmelerle görünür. Eşin eve geldiğinde sessizse, ona hemen akşam yemeğini sormak yerine yüzüne bakıp bugün nasıl geçti demek bir fark yaratır. Annenle telefonda konuşurken saatine bakmamak da öyle. Yazarın yaklaşımı insanı çözmeye değil, yanında olmaya yakın. Bugün birine cevap beklemeden iki dakika dikkatle kulak ver. Sonra yalnızca duyduğun şeyi tek cümleyle ona geri söyle.

5. Sindire sindire incele, not al

Kitap tek oturuşta bitirilip rafa konulacak bir metin gibi tanıtılmıyor; yavaş okunması ve zamanla yeniden açılması öneriliyor. Bu yaklaşım öğrenme biçimini de değiştirir. Hızlı okumak bilgi verir, yavaş okumak insanı kendi hayatına bağlar. Metroda on dakikan varsa üç sayfa oku, sonra ekranı kapat ve okuduğunu yaşadığın bir olayla eşleştir. Küçük bir deftere sadece bir cümle yaz: Bu bana neyi hatırlattı? Bir ay sonra o cümlelere bakınca kendi değişimini görürsün. Bu küçük alışkanlık, okumayı bir tüketim işinden çıkarıp kendinle yapılan bir sohbete çevirir.

6. Aceleyle yargılamak yerine merak etmek

İnsanı anlamaya çalışan bir bakış, ilk tepkiyi son söz saymaz. Yazarın dili yargılamaktan çok anlamaya yakın. Sınıfta sürekli konuşan çocuk için yaramaz demek kolaydır; neden konuştuğunu sormak ise daha çok emek ister. İş yerinde sana kaba davranan biri varsa, bu davranışın arkasında yorgunluk, korku ya da yalnızlık olabilir. Merak, haklı çıkmaya çalışmaktan daha sakin bir yoldur. Bir sonraki sinir bozucu davranışta kendine şunu sor: Bu insan şu an neye ihtiyaç duyuyor olabilir? Yanıtın yanlış olması sorun değil.

7. Kendine değer vermek şımarıklık değil

Kendine değer vermek çoğu zaman bencillikle karıştırılır. Kitabın çizdiği çerçevede ise tam tersi geçerli: Kendini kabul eden biri başkasına yer açabilir. Düşün: Her istenene hemen evet diyen, sonra yorgun ve içine kapanık dolaşan bir meslektaşın var. O kişi cömert görünür ama aslında kendi sınırını bilmiyor. Değer vermek, ihtiyacını küçümsememek demektir. Bu hafta bir isteğe nazikçe hayır de ya da cevap vermeden önce yarım gün zaman iste. Sonra nasıl hissettiğini not al; rahatsızlık ilk başta normal.

8. İnsan olmak bitmeyen bir çalışma

Kitabın havasından çıkan fikir, insan olmanın bir varış noktası değil süregelen bir süreç olduğudur. Bugün sakin kalıp yarın öfkelenebilirsin; bu başarısızlık sayılmaz. Düzenli bir kayıt tutmak sürece ışık tutar. Her pazar akşamı beş dakika ayır ve haftanın üç sorusunu yanıtla: Kendime nerede haksızlık ettim? Kime nerede yakın durdum? Hangi duyguyu görmezden geldim? Aylar sonra bu notlar sana kendi öyküsünü gösterir. Mükemmel olmak gerekmez; dürüst olmak yeter. Zor bir haftadan sonra bile aynı üç soruya dönmek, kendine sürekli adil davranmanın en sade yoludur.