Psikanaliz ve Sonrası

1. Bilinçdışı fikrinin yükselişi

“İçindeki nevrotik çatışmayı çöz.”

Geçtan'ın kitabı Freud bölümüyle açılır: rüyaların yorumu, topografik kişilik kuramı, içgüdüler ve gelişim dönemleri. Hepsinin çıkış fikri, zihinsel yaşamın önemli bir kısmının farkındalığımızın dışında işlediğidir. Sabah diyete başlayacağını söyleyip akşam kendini dolabın önünde bulan biri, kararını bozan şeyi yalnızca irade eksikliğine bağlamayabilir; Freud'un çerçevesinde böyle tekrarlar okunması gereken bir izdir. Fikir tartışmalı yönleriyle de olsa sonraki kuramların hepsine zemin oldu. Bir hafta boyunca tekrar eden tek bir tepkini seç ve her seferinde hemen öncesinde ne olduğunu yaz.

2. Dürtüler, vicdan ve savunma mekanizmaları

“İçindeki sesler ne için kavga ediyor?”

Freud'un yapısal kişilik kuramında ruh üç yöne çekilir: dürtüler, vicdan ve gerçeklik. Kitabın ego psikolojisi bölümü, bu çatışmanın yükünü hafifleten savunma mekanizmalarını ayrıntılandırır; bastırma, yansıtma ve inkâr bunlardan bazılarıdır. Toplantıda içten içe öfkelenip hiçbir şey olmadı demek bastırmaya, kendi kusurunu başkasında görüp ona kızmak yansıtmaya örnek olarak okunabilir. Kavramlar insana etiket yapıştırmak için değil, düşünmek için araçtır. Bu akşam zorlandığın bir olayı seç ve iki farklı savunma kavramıyla iki kısa açıklama yaz.

3. Adler: Eksiklik duygusu ve üstünlük çabası

“Savunma kalkanların seni hapsediyor.”

Adler bölümü organ eksikliğiyle başlar ve eksiklik (aşağılık) duygusunun üstünlük çabasına nasıl dönüştüğünü anlatır. Çocuk güçlülerin dünyasında küçük olduğunu hisseder; bu duygu gelişimin motoru da olabilir, abartılı bir telafiye de dönüşebilir. Toplumsal ilgi ve yaşam biçimi kavramları Adler'i Freud'un dürtü vurgusundan ayırır: insan başkalarıyla bağı içinde biçimlenir. Sınıfta hep en yüksek notu almak isteyen birinin ardında bir değerlilik arayışı olabilir. Kendi hayatından bir hırsı seç ve arkasındaki eksiklik ya da ihtiyaç duygusunu iki cümleyle yaz.

4. Jung: Kişisel olmayan katman

Jung bilinçdışını ikiye ayırır: kişisel bilinçdışı ve ortak (kolektif) bilinçdışı. Ortak katmandaki evrensel imgelere arketip denir; masallardaki bilge yaşlı ya da kahraman figürlerinin farklı kültürlerde benzer görünmesi bu fikirle ilişkilendirilir. Kitapta kompleksler, bireyleşme ve psikolojik tipler de ayrı başlıklarla işlenir. Jung bilinçdışına yalnızca bastırılmış içerik olarak değil, yaratıcı bir kaynak olarak da bakar; ama kuramın sınanabilirliği tartışmalıdır. Sevdiğin bir masalı ya da filmi seç ve içinde tekrar eden figürlerin sende uyandırdığı duyguyu not et.

5. Rank: Ayrılık ve irade

Rank bölümünün ilk başlığı doğum sarsıntısı ve ayrılma anksiyetesidir: Rank doğumu ilk büyük ayrılık sayar ve sonraki kaygıların bir kısmını bu deneyimle ilişkilendirir. Ona göre insan hem bağlanmak hem özerk olmak ister; ikisi arasındaki gerilim yaşam boyu sürebilir. Okula ya da işe ilk gün giden birinin heyecanla korkuyu birlikte taşıması buna basit bir örnektir. Rank iradeyi ve yaratıcılığı öne çıkararak Freud'un çizgisinden ayrılır; yaklaşımı klinik bir ispat değil, bir yorum olarak okumak daha doğru olur. Bir ayrılığı ya da yeni bir başlangıcı düşün ve içinde yan yana duran iki duyguyu adlandır.

6. Horney: Kaygının toplumsal yüzü

Karen Horney, nevrotik kaygıyı yalnızca dürtülerden değil, çocuğun güvensiz hissettiği ilişkilerden ve kültürel koşullardan türetir. Kitapta bölümü kaygı kavramı ve kaygıya karşı geliştirilen savunmalar üzerine kurulur; insan temel güvensizlikle yaklaşma, uzaklaşma ya da karşı çıkma stratejileriyle başa çıkabilir. Sürekli onaylanmak isteyen biri, mesajına geç cevap veren arkadaşının gönlünü almaya çalışırken aslında güven arıyor olabilir. Bir alışkanlığını seç ve bu üç stratejiden hangisine yakın durduğunu, hangi çevresel beklentiyle bağlantılı olabileceğini sor.

7. Sullivan: Ruhu ilişkilerde aramak

Sullivan'a göre kişilik, kişilerarası ilişkilerin içinde biçimlenir; Geçtan bölümü bu yüzden ilişkiler kuramı diye adlandırır ve psikiyatrik görüşmeyi evreleriyle anlatır. Kaygı önemli ölçüde başkalarının onayını yitirme ihtimalinden doğar, kişi bu kaygıdan korunmak için kendine özgü davranış kalıpları kurar. Ofiste patronuyla konuşurken sesi değişen ama arkadaşlarıyla rahat olan biri, ilişkiler karşısında farklı yüzler geliştirmiş olabilir. Yarın farklı insanlarla konuşurken sesini, hızını ve konu seçimini nasıl değiştirdiğini fark et; akşam üç farkı yaz.

8. Kuramlar arası tartışma: Aynı insana farklı gözlük

Kitapta Freud, Adler, Jung ve Sullivan bölümleri tartışma başlığıyla biter; Adler bölümünde klasik psikanalizle bireysel psikoloji ayrıca karşılaştırılır. Biri dürtüye, biri eksiklik duygusuna, biri ortak imgelere, biri ayrılığa, biri kültüre ve ilişkiye bakar; Fromm ve ek bölümdeki varoluşçu psikiyatri bu yelpazeyi genişletir. Hiçbiri tek başına her şeyi açıklamaz, birbirini düzelttiği kadar çeliştiği yerler de var. Sorulacak soru hangisinin doğru olduğu değil, her birinin neyi gösterip neyi gizlediğidir. Arkadaşınla son küskünlüğünü seç ve en az üç kuramcının diliyle bir paragraf yaz.