Aşkın Celladı ve Diğer Psikoterapi Öyküleri

1. Şikâyetin altındaki büyük soru

“Sevdiğin o insan mı, kendi hayalin mi?”

Yalom'un bakışında insanlar terapiye çoğu zaman somut bir dertle gelir: bir ayrılık, uykusuzluk, bitmeyen bir kıskançlık. Yalom'a göre bu yüzeyin altında, herkesin bir gün yüz yüze geldiği daha büyük sorular durur. Kitaptaki öyküler, sıradan görünen bir şikâyetin nasıl bu derin katmana bağlandığını göstermeye çalışır. Gündelik hayattan düşün: Emekliliği yaklaşan bir öğretmenin aniden her şeye sinirlenmesi, belki işten çok zamanın geçişiyle ve geride kalacak boşlukla ilgilidir. Bu bakış seni bir kategoriye oturtma çabası değil, kendine daha geniş bir pencereden bakma davetidir. Kafanı son günlerde en çok kurcalayan derdi aklına getir ve arkasında hangi büyük sorunun durabileceğini sessizce kendine sor.

2. Ölüm bilinci hayatı netleştirir

“Sonlu olduğunu bil, dertler hafiflesin.”

Kitabın dört temel kaygısından ilki ölümlülüktür. Yalom, insanın kendi sonluluğunu kabul etmeden hayatı dolu dolu yaşayamayacağını savunur. Ölüm düşüncesinden kaçmak için kurulan oyalanmalar, ona göre zamanla hayatı daraltır ve insanı kendi isteklerinden uzaklaştırır. Bunu kasvetli bir çağrı olarak okumak gerekmez; birçok insan ağır bir hastalık atlattıktan sonra önceliklerinin berraklaştığını anlatır. Yıllardır ertelediğin bir köy ziyareti ya da barışmadığın bir akraba, bu bilinçle birden önem kazanır. Yazar, ölümle yüzleşmenin insanı felç etmek yerine harekete geçirebileceğini düşünür. Sınırsız zamanın olmadığını bilsen bu hafta hangi küçük işi öne çekerdin? Seçtiğin işi takvimine tarihiyle işle ve hafta bitmeden tamamla.

3. Özgürlüğün ağır yükü

“Hayatının rotasını sen belirlersin.”

Varoluşçu düşüncede özgürlük yalnızca bir hak değil, aynı zamanda bir sorumluluktur. Yalom'un öykülerinde birçok kişi, kendi hayatının yazarı olduğunu kabul etmekte zorlanır ve kararlarını başkalarına, koşullara ya da geçmişe bırakır. Böylece hem suçluluktan hem de seçimin kaygısından kaçmış olur. Yalom'un öykülerinde değişim, insanın kendi seçimlerine sahip çıktığı noktada başlar. Bir mesleği sevmediği hâlde ailem istedi diye yıllarca sürdüren biri, belki bugün de her sabah aynı seçimi yeniden yapıyordur. Bu farkındalık suçlamak için değil, seçenekleri yeniden görmek içindir. Hayatında başkasının kararı gibi durduğu hâlde aslında senin sürdürdüğün bir düzeni düşün. Onu yarın yine seçer miydin, bir cümleyle not et.

4. Kimsenin dolduramayacağı boşluk

Yalom'a göre insan, ne kadar yakın ilişkiler kurarsa kursun, varoluşunun bir yanında yalnızdır. Kimse senin yerine doğamaz, senin yerine ölemez. Yazar, bu yalnızlığı bir başkasıyla tamamen eriyip giderek gidermeye çalışmanın ilişkileri boğabileceğini öne sürer. Sağlıklı bağ, iki ayrı insanın birbirini araç olarak kullanmadan yan yana durabilmesidir. Sevgilisi bir akşam arkadaşlarıyla dışarı çıktığında kendini terk edilmiş hisseden biri, bu boşluğu başka bir insanın kapatmasını bekliyor olabilir. Oysa hiçbir partner bu yükü uzun süre taşıyamaz. Bu kart bir ilişki reçetesi değil; kendi yalnızlığınla nasıl bir ilişkin olduğunu düşünmeye çağırır. Tek başına geçirdiğin bir akşamın sende ne uyandırdığını gözlemle.

5. Anlamı dışarıda değil yolda aramak

Dördüncü kaygı anlam arayışıdır. Yalom, evrenin bize hazır bir anlam sunmadığını kabul eden varoluşçu çizgiden yazar. Ona göre anlam, bir şeylere bağlanarak, emek vererek ve başkalarına yönelerek kurulan bir şeydir; doğrudan peşine düşüldüğünde kaçar. Her şeye sahip olduğu hâlde içinin boş olduğunu söyleyen başarılı bir yönetici, belki anlamı bir hedefin sonunda bekliyordur. Mahalle kütüphanesinde gönüllü okuma saati düzenleyen bir emekli ise onu başka bir yerde, yaptığı işin içinde buluyor olabilir. Bu ayın içinde seni kendinden biraz dışarı taşıyan, karşılık beklemeden yaptığın bir uğraşı fark et ve ona biraz daha zaman ayır. Bunu bir görev listesi maddesi gibi değil, merakla dene.

6. Terapist de bir insandır

Kitabı farklı kılan yanlardan biri, Yalom'un kendini kusursuz bir uzman gibi göstermemesidir. Yazar hastalarına karşı duyduğu sabırsızlığı, önyargıyı ve hayal kırıklığını açıkça yazar; bazı öykülerde kendi tutumunun süreci nasıl etkilediğini sorgular. Bu dürüstlük, terapinin iki insan arasında gerçek bir karşılaşma olduğu fikrini destekler. Okur için de bir ders taşır: Yardım ettiğin birine karşı içinde olumsuz duygular kabardığında bunları yok saymak yerine fark etmek, ilişkiyi daha sahici kılabilir. Bu duygular karşındaki hakkında da önemli ipuçları taşıyabilir. Bir arkadaşını dinlerken sıkıldığın ya da yargıladığın bir anı hatırla. O duygunun dinleyişini nasıl etkilediğini düşün.

7. Aşk ile açıklık arasındaki gerilim

Kitaba adını veren öyküden yola çıkan bir fikir: Yalom, tutkulu aşkın biraz gizem ve yanılsamayla beslendiğini, terapinin ise gizli olanı aydınlığa çıkarmaya çalıştığını söyler. Ona göre iki amaç sık sık çatışır ve terapist bu çatışmada kolayca kötü kalpli taraf gibi görünebilir. Yazar, yıllar önce bitmiş bir aşka takılı kalan yaşlı bir hastanın, bu bağlılığı belki de başka bir korkuyu örtmek için sürdürdüğünü öne sürer. Gündelik hayatta da eski bir ilişkiyi kafada yeniden yeniden canlandırmak bazen bugünden ve bugünün getirdiği zor duygulardan kaçmanın yolu olur. Sık döndüğün bir anı varsa, onun sana bugün neyi hissetmemeyi sağladığını kendine sor.

8. Belirsizlikle yaşamayı öğrenmek

Öykülerin ortak havası, kesin cevapların azlığıdır. Yalom her hastayı iyileştirdiğini iddia etmez; bazı karşılaşmaların yarım kaldığını, bazılarında yanıldığını açıkça yazar. Yalom'un tutumunda iyi bir terapist hazır kuramlara sığınmak yerine her insanla yeni bir yol bulmak zorundadır. Bu tutum okura da bir şey söyler: Hayatındaki zor soruların hepsinin temiz bir çözümü olmayabilir. Bir işi bırakıp bırakmamak, bir ilişkide kalıp kalmamak gibi kararlar çoğu zaman eksik bilgiyle verilir; belirsizliğe dayanabilmek de bir beceridir. Bu kart bir terapi tavsiyesi değildir, bir uzmanla çalışmanın yerine geçmez; zorlandığın bir konu uzun süredir seni yoruyorsa bir uzmanla konuşmak iyi bir ilk adım olur.