Zihin Tuzakları

1. Kafesi kuran el

“Kafanda kurduğun tuzaklara düşme.”

Yabancı'nın temel fikri, bizi en çok zorlayan engellerin bir kısmını kendi zihnimizin kurduğu. Dışarıdan bakınca her şeyi yolunda görünen biri, içinde sürekli bir tehdit algısıyla yaşayabilir. Yeni bir işe başvurmak isteyen ama ilanı her açtığında nasılsa beni almazlar diye sekmeyi kapatan birini düşün. Ortada henüz bir ret yok; reddi kendisi, kendi adına vermiş. Yazara göre tuzaktan çıkmanın ilk adımı onu tuzak olarak görebilmek. Bir hafta boyunca, bir şeyi denemeden vazgeçtiğin anları yaz. Her birinin yanına, o kararı gerçek bir bilgiye mi yoksa kafandaki bir tahmine mi dayandırdığını işaretle ve hafta sonunda oranlara bak.

2. Değerini kanıtlama yorgunluğu

“Fedakar olmak değerini artırmaz.”

Kitabın odaklandığı duygulardan biri değersizlik. Kendini değersiz hisseden biri, var olmayı hak etmek için sürekli bir şey yapması gerektiğine inanır. Ofiste herkesin işini üstlenen, akşam en son çıkan, ama yine de yeterince işe yaramadığını düşünen bir çalışanı düşün. Ne kadar çabalarsa çabalasın, içindeki terazi hiç dengeye gelmez. Yazar bu hissi, insanın kendisiyle mutlu olabilmesinin önündeki engellerden biri olarak görüyor. Küçük bir deney yap: Bugün hiçbir şey başarmaya çalışmadığın, sadece dinlendiğin bir saat ayır. O saatin sonunda kendini nasıl değerlendirdiğine bak; değerini neye bağladığını görmek seni şaşırtabilir.

3. Hiç bitmeyen eksik listesi

“Tek bir hata her şeyi bitirir mi?”

Yetersizlik hissi, değersizliğin yakın akrabası gibi çalışır ama başka bir dil konuşur: Ben kötüyüm demez, henüz hazır değilim der. Üç yıldır İngilizce kursuna devam eden, ama Sultanahmet'te bir turist yol sorduğunda tek kelime edemeyen birini düşün. Bildiği şeyler yerine bilmediklerini sayar; her eksik, harekete geçmemek için yeni bir gerekçe olur. Yazar okuru bu hissin nasıl işlediğini fark etmeye çağırıyor. Bir alanı seç ve iki liste yap: Bu konuda bildiklerin ve henüz bilmediklerin. Sonra ilk listedeki bilgilerle bu hafta yapabileceğin küçük bir şey bul ve ikinci listenin tamamlanmasını beklemeden başla.

4. Sevilmemek korkusu ve evet refleksi

Kitapta öne çıkan duygulardan biri sevilmeme korkusu. Bu korku, insanı kendi isteğini sürekli ertelemeye iter. Arkadaş grubunda nereye gidileceği sorulduğunda hep fark etmez diyen, oysa aslında sessiz bir çay bahçesi isteyen birini düşün. Kimse onu bunun için suçlamaz, ama zamanla kendi tercihleri silikleşir ve gruptaki varlığı da onunla birlikte solar. Yazar, kişinin kendisi olabilmesini kitabın hedefleri arasında sayıyor. Bu hafta küçük bir alanda tercihini açıkça söyle: yemek siparişinde, film seçiminde, buluşma saatinde. Sonra ilişkide ne değiştiğine bak. Çoğu zaman karşı taraf yalnızca bilgi almış olur, sevgi azalmaz.

5. Yalnız kalma kaygısının bedeli

Yalnız kalma endişesi, kitabın odaklandığı tuzaklardan biri. Bu kaygı, insanı kendisine iyi gelmeyen ilişkilerde tutabilir. Sürekli küçümsendiği bir arkadaşlıkta, sırf hafta sonları tek başına kalmamak için yıllarca kalan birini düşün. İlişkiden aldığı şey yakınlık değil, boşluğun ertelenmesi. Kitap okurun kendisiyle mutlu olabilmesini amaç ediniyor; bu da yalnızlığı bir felaket değil, katlanılabilir hatta bazen verimli bir alan olarak görmeyi gerektiriyor. Bu ay yalnız başına yapacağın küçük bir etkinlik planla: bir müzeye gitmek ya da bir kafede kitap okumak. Deneyimden sonra, korktuğun şeyle yaşadığın şey arasındaki farkı yaz.

6. Endişeyi düşünceden ayırmak

Kitabın hedeflerinden biri, okurun endişelerinin ağırlığını hafifletmek. Endişe çoğu zaman bir tahmin gibi değil, bir uyarı gibi görünür ve bu yüzden onu sorgulamayız. Patronundan kısa bir mesaj alan, odama gel cümlesini okur okumaz işten çıkarılacağını düşünüp öğlene kadar çalışamayan birini düşün. Toplantının konusu yeni bir projedir; zihin boşluğu en kötü senaryoyla doldurmuştur. Bir dahaki sefere endişelendiğinde kendine üç soru sor: Elimde hangi bilgi var, hangisi tahmin, en olası sonuç ne? Cevapları yazmak endişeyi silmese de onu bir düşünce olarak görmeni kolaylaştırır. Kaygı uzun süre gündelik hayatını zorluyorsa bir uzmana danış.

7. Özgüven ve özsaygı aynı şey değil

Kitap özgüven ile özsaygıyı ayrı ayrı anıyor. Gündelik hayatta şu ayrım işe yarar: Özgüven bir işi yapabileceğine dair inanç, özsaygı ise başarsan da başaramasan da kendine değer vermek. Direksiyon sınavında iki kez kalan birini düşün. Özgüveni sarsılmış olabilir, ama kendine aptal diye hitap etmeye başlarsa özsaygısı da yara alır. İlki pratikle toparlanır, ikincisi kendine nasıl konuştuğunla. Bir başarısızlık yaşadığında kendine söylediğin cümleyi yakala. Bunu, aynı durumda bir arkadaşına söyleyeceğin cümleyle karşılaştır ve aradaki mesafeyi kapatacak yeni bir cümle kur.

8. Soruları yanıtlayarak değerlendirmek

Yazar, kitabın rahat edebileceğin herhangi bir yerde okunmasını, gerektiğinde yeniden açılmasını ve daha etkili olması için içindeki sorulara cevap verilmesini öneriyor. Bu öneri, kendine yardım kitaplarından bir şey almanın önemli bir yolunu gösteriyor: Okumak tek başına değişim yaratmaz, insanın kendine dürüst cevap vermesi gerekir. Metroda okuyup sayfayı çeviren biriyle, akşam aynı soruya on dakika yazarak cevap veren biri aynı kitaptan farklı şeyler çıkarır. Bir defter ayır. Okuduğun her bölümden sonra bir soruyu seç ve cevabını yaz; bir ay sonra defteri baştan oku.