Avcunuzdaki Kelebek

1. Sonucun bir kısmı avucunda

“Kelebek canlı mı? Karar senindir.”

Kitabın adındaki kelebek, özgürlüğe ve bilgelik arayışına işaret eden bir imge; İzgören onu kişinin kendi hayatının sorumluluğunu alıp içindeki gücü fark etmesiyle birlikte kullanır. Olup biteni yalnız koşullara bağlamak, insanın elindeki gücü de görünmez kılar. Trafikte geç kalan biri suçu hep yoğunluğa atabilir; ama evden çıkış saatini, rotasını ya da akşamki hazırlığını değiştirmek de onun elindedir. Her şey senin kontrolünde değil elbette. Mesele, kontrol edebildiğin küçük alanı ıskalamamak. Bu aralar canını en çok sıkan durum için telefonuna iki satır not düş: elimde olan ve olmayan. Yarın yalnızca ilk satırdakiyle uğraş.

2. Aynı sahneye ikinci bir pencere

“Aynı olaya başka pencereden bak.”

Yazar, olayların kendisinden çok onlara hangi pencereden baktığımızın ruh halimizi ve tepkimizi belirlediğini savunur. Kitapta bir zorluğu fırsata çevirme fikri sık sık karşına çıkar. Diyelim ki terfi listesinde adın yok. İlk pencere sana haksızlığa uğradığını söyler ve orada kalırsın. İkinci pencere ise neyin eksik göründüğünü sormanı, yöneticinden açık bir geri bildirim istemeni önerir. Olay aynıdır, ama ikinci bakış sana yapılacak bir iş bırakır. Bu, kötü olanı iyi diye yutmak değil; tepkini seçebilmek için kendine bir saniye tanımak. Bir dahaki tartışmada cevap vermeden önce olaya karşı tarafın penceresinden bakan tek bir cümle kur, tepkini ondan sonra belirle.

3. Bulmacayla esneyen zihin

“Kalıpları kır, zihnini esnet sen.”

İzgören'in anlatımında kısa bulmacalar ve beklenmedik sorular önemli bir yer tutar. Bu tercih bir fikri taşıyor: Alışkın olduğumuz düşünme yolu bazen çözümü saklar. İş yerinde aylardır aynı şekilde yapılan bir rapor düşün. Herkes onu daha hızlı doldurmanın yolunu arar, kimse raporun gerçekten gerekli olup olmadığını sormaz. Soruyu değiştirmek, cevabı değiştirmekten daha çok şey açabilir. Zihnini esnetmek için büyük bir eğitim gerekmez; bir sorunu tersinden okumak bile yeni bir kapı aralar. Aylardır aynı biçimde yürüttüğün bir rutini, onu hiç bilmeyen birine anlatıyormuş gibi baştan tarif et ve anlatırken gereksiz kalan adımı işaretle.

4. Dinlemek konuşmaktan önce gelir

İletişim, kitabın dikkat çektiği alanlardan biridir. İzgören, karşındakini anlamadan kendini anlatmaya çalışmanın en iyi niyetli konuşmayı bile duvara çarptırdığını anlatır. Evde ergen bir çocukla yapılan tartışmayı düşün: Ebeveyn haklı olduğu noktayı üçüncü kez tekrarlarken çocuk çoktan dinlemeyi bırakmıştır. Oysa sözünü kesmeden bir dakika dinlemek ve duyduğunu kendi cümlenle geri söylemek, konuşmanın havasını değiştirebilir. Empati, karşındakiyle aynı fikirde olmak demek değil; onun nereden baktığını görmek demek. Bir sonraki gergin konuşmada önce şunu dene: Karşındakinin derdini onun onaylayacağı biçimde özetle, ancak ondan sonra kendi görüşünü söyle.

5. İstekten hedefe giden çizgi

Bir şeyi istemekle onu hedef haline getirmek arasında büyük fark var. Kitap okuru, ne istediğini netleştirmeye ve ona giden yolu adım adım düşünmeye davet ediyor. Bir gün İngilizce öğrenirim cümlesi yıllarca rafta bekleyebilir. Aynı istek, altı ay içinde bir iş görüşmesini İngilizce yapabilmek diye yazıldığında ölçülebilir hale gelir ve haftalık bir plana bölünebilir. Yazara göre belirsizlik, ertelemenin en rahat sığınağıdır. Bu akşam uzun süredir aklında olan bir isteğe bir tarih, ölçülebilir bir sonuç ve bu hafta atabileceğin tek bir ilk adım ekle; kâğıdı buzdolabının kapağına as.

6. Zamanın sahibi olmak

Kitap zamanı kullanma ve öncelik belirleme konusuna da değiniyor. Fikrin özü şu: Gün, acil görünen işlerle dolarken önemli olanlar sessizce sona kalır. Bir ofis çalışanını düşün; sabahı gelen her e-postaya anında cevap vererek geçirir, asıl projesine ancak öğleden sonra yorgun bir kafayla oturur. Ertelemenin bir kısmı tembellikten değil, işin nereden başlayacağının belirsizliğinden doğar. Öncelik bilinçli bir seçimdir, kendiliğinden oluşmaz. Yarın için yalnızca bir önemli iş belirle ve günün en dinç saatini ona ayır. O saat boyunca bildirimleri kapat; diğer işler bekleyebilir mi, bunu akşam kendin değerlendir.

7. Korkunun boyunu ölçmek

Yazar, özgüvenin korkusuzluktan değil, korkuyla yüz yüze gelmekten beslendiğini öne sürer. Toplantıda söz almak isteyip susan biri, aslında yanlış bir şey söyleyip gülünç duruma düşmekten çekinir. Bu korku kafada büyüdükçe söz alma anı hep bir sonraki toplantıya kayar. Korkuyu küçültmenin bir yolu, onu somutlaştırmaktır: En kötü ihtimalle ne olur, bu ne kadar sürer, sonra ne yaparım? Çoğu zaman cevap, hayal edilenden çok daha katlanılabilir çıkar. Bir sonraki toplantıda söz almadan önce en kötü senaryoyu üç satırda not et, sonra korktuğun adımı en küçük hâliyle at: tek bir soru sor.

8. Değişime kapıyı açık bırakmak

Kitabın kapanışa doğru işlediği temalardan biri öğrenmeyi sürdürmek ve yeniliğe açık kalmak. Yazara göre en çok zorlanan, becerisi az olan değil, yıllardır aynı biçimde çalışıp yeniye kapıyı kapatandır. Mahalledeki bir kırtasiyeciyi düşün: Siparişleri mesajla almaya başladığında birkaç hafta zorlanır, sonra müşteri kitlesi genişler. Değişim çoğu zaman önce bir rahatsızlık olarak gelir. Takvimine bu ay her gün on beş dakikalık bir blok koy ve onu sana uzak gelen bir araca ya da yönteme ayır; ay sonunda işine katıp katmayacağına karar ver.