İnsan Geleceğini Nasıl Kurar?

1. Merak, yeteneğin pusulasıdır

“Merakın seni geleceğe taşır.”

Kitabın çıkış noktası, insanı harekete geçiren duygunun merak olduğu ve merakın kişiye kendi yeteneklerini gösterdiğidir. Ortaylı'nın bakışında yeteneğini bulmak için önce neyin seni gerçekten ilgilendirdiğine bakman gerekir. Üniversitenin ikinci yılında bölümünü sorgulayan bir öğrenci düşün: Ders listesine değil, boş vaktinde kimse istemeden araştırdığı konulara bakarsa daha net bir ipucu yakalar. Merak çoğu zaman not almadığın, sınavını olmadığın işlerde saklanır ve sen onu ciddiye almazsın. Son bir ayda kimse zorlamadan saatlerce uğraştığın üç konuyu yaz; ortak noktalarını bul ve bunlardan birini derinleştirecek küçük bir adım seç.

2. Okumayı temel inşa işi saymak

“Disiplinli oku, zihnini inşa et.”

Ortaylı'nın genel tutumu, okumayı boş vakit uğraşı olarak değil, kişinin kendini kurduğu temel iş olarak görmektir. Söyleşi boyunca Platon, Seneca, Cicero ve Farabi gibi düşünürlerden de ilham alınır. Bunun gündelik karşılığı basittir: Kafede ders çalışırken telefonla geçen yarım saati klasik bir eserin birkaç sayfasına ayırmak, yıl sonunda ciddi bir birikim yaratır. Yalnızca güncel ve kolay okunan metinlerle sınırlı kalırsan düşüncen de dar bir alanda döner. Çalışma masanın üstünde her zaman bir klasik dursun; her gün on sayfa oku ve okuduğundan kendi cümlenle tek satırlık bir not çıkar.

3. Yol yoksa yolu kendin açmak

“Hazır yola girme; kendi yolunu aç.”

İnsanın hedefini nasıl koyduğu ve geleceği için nasıl bir rota çizdiği, kitabın sorduğu temel sorulardan biridir. Ortaylı'nın gençlere yönelik önerileri kariyer, eğitim ve hayat planı üzerine düşünmeye çağırır: Önce bir hedef belirlemek, sonra ona giden yolları aramak, yol yoksa yenisini açmak. Mezun olmak üzere olan bir öğrenci, istediği alanda ilan bulamadığında çoğu zaman hedefi bırakır. Oysa aynı alanda bir gönüllü proje, bir yan dal ya da küçük bir kişisel çalışma, kapısı görünmeyen yere giden ilk patikayı açabilir. Hedef sabit kalabilir, ama yol esnektir. Senin şu an vazgeçmeye yakın olduğun hedefe giden, henüz denemediğin üçüncü bir yol hangisi olabilir?

4. Takvimini geleceğe göre kur

Kitapta çalışmak, okumak, seyahat etmek ve zamanı planlamak, bir hayatın kuruluşunda birbirine destek olan parçalar olarak ele alınır. Zamanın dağılıp gitmesi büyük hedeflerin en sessiz düşmanıdır. Ofiste günü e-postalara ve küçük işlere kaptıran genç bir çalışan, akşam kendi gelişimi için hiç vakit kalmadığını fark eder ve bunu yorgunluğa bağlar. Oysa haftaya baştan birkaç sabit blok yerleştirmek, gelecek için ayrılan zamanı korur. Plan katı bir program değil, öncelikleri görünür kılan bir çerçevedir. Pazar akşamı haftanın takvimine kendine ait iki sabit saat yaz ve o saatleri bir toplantı daveti kadar ciddiye al.

5. Yolculuğu bir derse çevirmek

Ortaylı seyahati de insanın kendini kurma yollarından biri sayar; kitabın sorularından biri de etrafı gözlemleme sanatının ne olduğu ve nasıl öğrenileceği. Bu anlamda seyahat, tatil fotoğraflarından çok bir yeri tarihiyle, mimarisiyle ve insanlarıyla anlamaya çalışmaktır. İş gezisi için gittiğin bir şehirde bile toplantılar arasındaki bir saati otel odasında değil, eski çarşıda ya da yerel bir müzede geçirmek o yeri başka gözle görmeni sağlar. Uzak ülkeler şart değil; yaşadığın şehrin hiç girmediğin semti de bir yolculuktur. Bir sonraki gezinden önce gideceğin yerin tarihine dair kısa bir şey oku; orada bir meydanda on dakika durup yalnızca etrafı izle ve akşam gördüklerini üç satırla not et.

6. Mutluluğu ertelememek

Kitapta öne çıkan bir başka fikir, mutluluğun yalnızca beklenen bir şans değil, hem hak hem de görev olarak görülmesidir. Bu bakışta insan kendi hayatının kalitesini önemsemekle de yükümlüdür; mutlu olmak için çaba göstermek bir sorumluluktur. Yoğun bir proje döneminde her şeyi erteleyip yalnızca işle yaşayan biri, kendine karşı bu görevi ihmal eder ve bir süre sonra verimi de düşer. Mutluluğu proje bitince başlayacak bir ödül gibi görmek, onu sürekli ileri bir tarihe atmak demektir. Bunu görev saymanın ölçütü basit: Bu haftanın takviminde seni gerçekten dinlendiren bir uğraşa ayrılmış tek bir saat var mı?

7. Zor günlerde tarihe danışmak

Zor dönemlerde direnç ve ilham bulmak için kitap, tarihteki önemli insanların hayatlarına başvurur. Bir tarihçinin gözünde geçmiş, ezberlenecek tarihler listesi değil, benzer krizlerle başa çıkmış insanların deneyim deposudur. Mezuniyetten sonra aylarca iş bulamayan birinin, sevdiği bir bilim insanının ya da sanatçının da uzun yıllar geri çevrildiğini okuması, kendi durumuna daha geniş bir zaman ölçeğinden bakmasını sağlar. Böylece bugünkü sıkıntı, hayatın tamamı değil bir dönemi gibi görünür. Hayatını merak ettiğin bir tarihi kişinin biyografisini seç; onun en zor yıllarında neler yaptığını not et ve kendi durumunla yan yana koy.

8. Kendi talihinin mimarı olmak

Kitabın sorduğu sorulardan biri, insanın kendi talihinin mimarı olup olamayacağıdır. Ortaylı'nın cevabının ayrıntısı kitapta; bu temanın gündelik karşılığı ise şans ne olursa olsun emekle sağlam bir zemin kurulabileceğidir. Bunun karşılığı ofiste de görülür: Bir sunumdan önce konusuna gerçekten çalışan biri beklenmedik bir soru geldiğinde fırsatı değerlendirir; hazırlıksız olan aynı fırsatı izlemekle yetinir. Şans kapıyı çalabilir, ama içeri girebilmek için önceden hazırlanmış olmak gerekir. Önümüzdeki altı ay içinde karşına çıkabilecek bir fırsatı düşün ve ona hazırlanmak için bugünden yapabileceğin tek bir somut işi belirle.