Yaratma Cesareti

1. Dört cesaret, en zoru yaratmak

“En büyük cesaret yaratmaktır senin.”

May kitabı cesaretin türlerini ayırarak açar. Fiziksel cesareti kas gücü değil, bedeni duyarlılık için kullanabilmek olarak yeniden tanımlar. Ahlaki cesaret başkasının acısını görüp haksızlığa karşı durmaktır; toplumsal cesaret, bir insanla ya da toplulukla gerçek bir bağ kurmayı göze almaktır. Ona göre en önemlisi yaratıcı cesarettir: yeni bir toplumun üzerine kurulabileceği yeni biçimleri, sembolleri ve kalıpları bulmak. Bu cesaret yalnız sanatçılarda değil, alışılmış düzene yeni bir şey öneren herkeste görülür. Bugün henüz kimseye göstermediğin bir şeyi, bir çizimi, bir paragrafı ya da bir iş fikrini, güvendiğin bir kişiye göstermeye karar ver ve tarihini belirle.

2. Bir sınırı değiştirebilirsin

“Kısıtlamalar zekâyı besler senin.”

May, yaratıcı insanları kaygısız olanlar diye değil, kaygıyla yaşayabilenler diye tarif eder. Bunun bedeli güvensizlik, hassasiyet ve korunmasızlıktır; karşılığı ise Yunanların ilahi delilik dediği o yaratıcı coşkudur. Yaratan kişi hiçlikten ve anlamsızlıktan kaçmaz; onunla boğuşur ve bu boğuşmadan anlam çıkarır. Kierkegaard'dan aldığı bir fikirle, kişi ne kadar yaratıcıysa taşıdığı kaygı ve suçluluk potansiyelinin de o kadar büyük olduğunu söyler. Kaygıyı uyuşturmaya çalışmak bu yüzden yaratıcı dürtüyü de köreltebilir. Yeni bir işe başlamadan önce tedirginliğini bir dakika boyunca adlandır, sonra yalnızca ilk cümleyi ya da ilk çizgiyi koy; devamını ertesi güne bırakabilirsin.

3. Yaratıcılık bir karşılaşmadır

“Fikirle tutkuyla karşılaş bugün sen.”

May'e göre yaratıcılık bir yetenek gösterisi değil, bir karşılaşmadır. Ressam manzarayla, bilim insanı problemle öyle yoğun bir dikkatle buluşur ki özne ile nesne arasındaki ayrım bir an için silinir. Bu yüzden May yetenek ile yaratıcılığı ayırır: Yetenek bir kişide durabilir, yaratıcılık ise ancak eylem sırasında görülür. Monet'nin Rouen Katedrali'ni defalarca, farklı ışıklarda resmetmesi bu karşılaşmanın örneğidir; aynı bina her seferinde yeni bir şey söyler. Duygu da bu süreçte aklın düşmanı değildir; duygu devreye girdiğinde akıl keskinleşir. Yarın her gün önünden geçtiğin bir binaya ya da ağaca beş dakika gerçekten bak ve daha önce görmediğin üç ayrıntıyı not al.

4. İçgörü eski inançla çatışır

May, yeni bir fikrin bilinçdışından ya da bilinç öncesinden yükseldiğini anlatır. Ama bu içgörü boş bir alana düşmez; zaten inandığın şeylerle çatışır. Bu yüzden gerçek bir buluş anı yalnız sevinç değil, kaygı ve suçluluk da getirir: Yeni fikri kabul etmek, eski bir düşünceyi bırakmak demektir. May, katı ve dogmatik düşüncenin bu çatışmaya izin vermediği için içgörüyü baştan boğduğunu söyler; topluma uyumu öven kitle iletişiminin de benzer bir etki yapabileceğini düşünür. Bu akşam, son zamanlarda aklına takılan ama mevcut fikirlerine uymadığı için bir kenara ittiğin bir düşünceyi yaz ve ona bir gün daha düşünme süresi ver.

5. Nehri kıyıları yapar

Kitabın en bilinen imgelerinden biri nehir ve kıyılardır. May'e göre bir nehir, akan su ile onu tutan kıyılar arasındaki gerilimle var olur; kıyı olmasa su toprağa dağılır, nehir diye bir şey kalmaz. Sanat da sınırla doğar. Şiir yazarken bir anlamı belli bir kalıba sığdırmak zorunda kalan kişi, ilk aklına gelen ifadeleri eler ve hayal gücünde yeni anlamlar aramaya başlar. Sınır burada bir kısıtlama değil, yaratıcılığın gerekli bir parçasıdır; May sınırların hem kaçınılmaz hem değerli olduğunu savunur. Hazırladığın bir sunumu ya da uzun bir mesajı kendine koyduğun sert bir sınırla yeniden kur: tek sayfa, üç cümle ya da tek görsel.

6. Sanatçı, kâhin gibi kapı açar

May bir bölümde sanatçıların vizyonunu antik Yunan'daki Delfi kâhinine benzetir. Kâhin net cevaplar vermezdi; insanı içine girip yaşaması gereken yeni bir soru alanına çağırırdı. Sanat eserleri de benzer çalışır: Bir resim ya da bir şiir sana ne yapacağını söylemez, daha önce fark etmediğin bir deneyim alanı açar. May'e göre semboller ve mitler bu yüzden önemlidir; bir toplumun gerçekliği nasıl gördüğünü değiştirebilirler. Bu açıdan sanatçı, dünyayı yeniden anlamlandırmanın öncülerinden biridir. Bu hafta seni etkileyen bir şarkı, şiir ya da resim seç ve sana hangi soruyu sordurduğunu tek cümleyle yaz; cevabını hemen aramak zorunda değilsin.

7. Kaygıdan kaçmayan zihin

May, yaratıcı insanları kaygısız olanlar diye değil, kaygıyla yaşayabilenler diye tarif eder. Bunun bedeli güvensizlik, hassasiyet ve korunmasızlıktır; karşılığı ise Yunanların ilahi delilik dediği o yaratıcı coşkudur. Yaratan kişi hiçlikten ve anlamsızlıktan kaçmaz; onunla boğuşur ve bu boğuşmadan anlam çıkarır. Kierkegaard'dan aldığı bir fikirle, kişi ne kadar yaratıcıysa taşıdığı kaygı ve suçluluk potansiyelinin de o kadar büyük olduğunu söyler. Kaygıyı uyuşturmaya çalışmak bu yüzden yaratıcı dürtüyü de köreltebilir. Yeni bir işe başlamadan önce tedirginliğini bir dakika boyunca adlandır, sonra yalnızca ilk cümleyi ya da ilk çizgiyi koy; devamını ertesi güne bırakabilirsin.

8. Uyuma karşı bir isyan

May yaratıcı insanı bir tür isyankâr olarak görür. Bilimde, ekonomide, ahlakta ya da siyasette dogmalara bağlı olanların sanatsal özgürlükten tedirgin olması bu yüzdendir: Yeni bir biçim, mevcut düzenin sorgulanabileceğini gösterir. May için kendi fikrini dile getirmemek yalnızca kişisel bir kayıp değildir; hem kendine hem topluluğuna karşı bir ihanet sayılabilir. Bir eserle gerçekten karşılaşan izleyici de bu isyana ortak olur ve yeni bir dünyanın kuruluşuna katılır. Bir sonraki ekip toplantısında herkesin hemen onayladığı bir fikre katılmıyorsan, itirazını bir soru olarak sormayı dene: Tersi doğru olsaydı ne değişirdi?