Prokrastineyşın

1. Her gecikme erteleme sayılmaz

“Ertelemek tembellik değil duygudur.”

Pychyl işe bir ayrımla başlar: Bir işi daha acil bir sebeple sonraya almak makul bir gecikmedir; yapabileceğin ve yapman gerektiğini bildiğin bir şeyi gereksiz yere geciktirmek ise ertelemedir. Bu ayrım önemlidir, çünkü her gecikmeyi kusur saymak da ayrı bir tuzaktır. Akşam çamaşırı asmak yerine ateşlenen çocuğunla ilgilenmek erteleme değildir. Ama sepet saatlerdir makinede beklerken telefonda video kaydırmak yazarın tanımına tam uyar. Fark, gecikmenin bir gerekçeye mi yoksa yalnızca o anki isteksizliğe mi dayandığındadır. Bugün sonraya bıraktığın üç işi alt alta sırala ve her birinin yanına dürüstçe gerekçe ya da isteksizlik notunu düş.

2. Kaçtığın şey iş değil, duygu

“Yarınki haline acımıyor musun?”

Kitabın ana fikri, ertelemenin bir zaman yönetimi sorunu olmaktan çok bir duygu düzenleme sorunu olduğudur. Yazara göre sıkıcı, belirsiz ya da kaygı veren bir görev karşısında hissettiğin rahatsızlıktan anında kurtulmak için işi bırakırsın. Rahatlama gerçektir ama kısa sürer; ardından suçluluk ve stres gelir. Vergi beyannamesi için gereken belgeleri toplamak aklına geldiğinde içinde beliren o hafif sıkıntıyı düşün: Tam o anda e-postaları kontrol etmek ya da dolabı düzenlemek cazip görünür. Kaçtığın şey işin kendisi değil, o sıkıntıdır. Bir işten uzaklaşma isteği duyduğunda bir an dur, şu an hangi duygudan kaçtığını sor ve cevabı tek kelimeyle telefonuna not et.

3. Yarınki sen daha istekli olmayacak

“Sadece başla, gerisi gelecektir.”

Pychyl'ın üzerinde durduğu yaygın bir yanılgı, işi yarın yapmaya daha istekli olacağına inanmaktır. Bugün canın istemiyor ve yarın daha hazır hissedeceğini varsayıyorsun; oysa yarın aynı görev aynı sıkıntıyı uyandıracak, üstüne bir de gecikmiş olmanın ağırlığı eklenecek. Spor salonuna gitmek için daha enerjik bir günü beklemek bunun tipik bir örneğidir: O enerjik gün nadiren gelir, gelse bile başka bir plan araya girer. Yazar, ruh hâlinin işe uygun olmasını beklemeyi bırakmayı ve isteği hareketin ardından gelen bir şey olarak görmeyi önerir. Kısacası yarınki sen, bugünkü senin dinlenmiş bir kopyası değildir; aynı işle aynı duyguyla karşılaşacak olan kişidir.

4. Kendine anlattığın küçük bahaneler

Yazar, ertelemenin bir dizi zihinsel bahaneyle beslendiğini anlatır: işi küçümsemek, sorumluluğu başka yere atmak, daha kötüsü de olabilirdi diyerek kendini avutmak gibi. Bu bahaneler gecikmenin yarattığı huzursuzluğu yatıştırır ve aynı döngünün tekrarlanmasına zemin hazırlar. Market alışverişi için hafta sonu nasılsa vaktim olur demek, cumartesi akşamı buzdolabının boş kalmasıyla sonuçlanabilir. Bahaneler genellikle akla yatkın görünür, bu yüzden onları yakalamak dikkat ister. Kitabın önerisi, bu cümleleri fark ettiğinde adlarını koymak ve kendine karşı daha dürüst olmaktır. Bir hafta boyunca erteleme anlarında aklından geçen gerekçeleri not uygulamana aynen geçir; hafta sonunda en çok tekrarlananı işaretle.

5. Karar anını önceden çöz

Pychyl'ın araştırmalardan aktardığı en pratik araçlardan biri, uygulama niyetleri ya da eğer-o zaman planlarıdır. Fikir basit: Zor bir anla karşılaşmadan önce o anda ne yapacağına karar verirsin, böylece karar anında iradeye daha az yük biner. Örneğin eğer akşam yemeğinden sonra koltuğa uzanmak istersem, o zaman önce on dakika mutfak tezgâhını toplarım diye bir kural koyabilirsin. Kitapta bu planlar özellikle olumsuz bir duygu belirdiğinde görevde kalmayı ve isteksizlik anında küçük bir parçayla başlamayı hedefler. En sık ertelediğin iş için tek cümlelik bir eğer-o zaman planı kur ve onu sık gördüğün bir yere, örneğin telefonunun kilit ekranına koy.

6. Bütün işi değil, ilk hareketi hedefle

Kitabın tekrar eden öğütlerinden biri, bütün işi değil yalnızca ilk adımı hedeflemektir. Yazara göre bir işe başladığında o iş hakkındaki algın çoğu zaman değişir; gözünde büyüttüğün görev, içine girince daha yönetilebilir görünür. Dolaptaki kışlık kıyafetleri ayıklamak bütün bir cumartesiyi yiyecek bir proje gibi görünür; ama yalnızca tek bir çekmeceyi boşaltmaya karar verdiğinde çoğu zaman ikincisine kendiliğinden geçersin. Başlamak, duygunu değiştirmenin en kısa yoludur. Bu her işin keyifli hâle geleceği anlamına gelmez; ama başlamadan önce kafanda kurduğun senaryo genellikle gerçeğinden ağırdır. Ertelediğin bir işin en küçük ilk hareketini belirle, örneğin dosyayı açmak, ve yalnızca onu yap.

7. Dikkat dağıtıcıları hesaba kat

Pychyl, ertelemenin kaynaklarından birinin dikkat dağıtıcılara hazırlıksız yakalanmak olduğunu söyler. Planını kurarken genellikle kesintisiz çalışacağını varsayarsın; oysa bildirimler, mesaj grupları ve açık sekmeler hep oradadır. Yazar ayrıca insanların bir işin ne kadar süreceğini sistematik olarak az tahmin ettiğini, bunun planlama yanılgısı olarak bilindiğini hatırlatır. Kırk beş dakikada biter dediğin bir ev işi, arada arkadaş grubundaki sohbete daldığın için iki saate uzayabilir. Çözüm iradeye güvenmek değil, ortamı önceden düzenlemek ve plana bir pay eklemektir. Odak gerektiren ilk işinde telefonu başka bir odaya bırak, başlarken süre tahminini yaz ve bitişte gerçek süreyle karşılaştır.

8. Suçluluk yerine kendini affetmek

Ertelemenin ardından gelen suçluluk, yeni bir ertelemeyi de besleyebilir: Kendini ne kadar suçlarsan iş o kadar ağır gelir ve kaçma isteği artar. Pychyl'ın da yer aldığı bir araştırma ekibi, ilk sınava çalışmayı erteledikleri için kendilerini affeden üniversite öğrencilerinin sonraki sınavda daha az erteleme yaptığını bildirmiştir. Buradaki affetmek sorumluluğu reddetmek değil, geçmişteki gecikmeyi kabul edip enerjini önündeki adıma vermektir. Hafta sonu için yaptığın planı yine gerçekleştiremediğinde kendine söylenmek yerine ne olduğunu ve bir dahakine neyi farklı yapacağını sor. Bu anlamda affetmek geçmişi silmek değil, yükü hafifletip yeniden başlayabilmektir.